Ochrona przed spamem - nie otwieraj

nr 1(35)/2010
Biuletyn Informacyjny Biblioteki Głównej UEK
nr 1(35)/2010
Tradycja wydawania biuletynów informacyjnych w naszej Bibliotece sięga lat siedemdziesiątych XX wieku. Elektroniczny Biuletyn Informacyjny Biblioteki Głównej Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie jest kontynuacją Biuletynu Informacyjnego Biblioteki Głównej Akademii Ekonomicznej w Krakowie, a jeszcze wcześniej "Biuletynu Informacyjnego" drukowanego w latach 1993-1997. Ukazuje się dwa razy w roku. Publikujemy w nim artykuły informacyjne, komunikaty o nabytkach Biblioteki (stałe rubryki nowości), sprawozdania z konferencji, z prac Rady Bibliotecznej oraz ciekawostki.

Zygmunt Gloger i jego Encyklopedia staropolska ilustrowana

Konstanty Krzeczkowski

15 sierpnia upłynie setna rocznica śmieci Zygmunta Glogera (1845-1910) – znakomitego etnografa, krajoznawcy, archeologa, historyka, znanego przede wszystkim jako autora, klasycznej już Encyklopedii staropolskie ilustrowanej.

Urodził się 3 listopada w Kamionce Podlaskiej w dzisiejszym województwie podlaskim. W domu rodzinnym miał okazję zetknąć się wybitnymi literatami: krewną matki, Narcyzą Żmichowską, oraz szkolnym kolegą ojca, Józefem Ignacym Kraszewskim. Ten ostatni opiekował się młodym Zygmuntem w czasie jego szkolnych lat w Warszawie. Dwunastoletni Zygmunt został umieszczony w Prywatnym Wyższym Naukowym Zakładzie Jana Nepomucena Leszczyńskiego, a w 1865 r. rozpoczął studia na wydziale Prawa i Administracji Warszawskiej Szkoły Głównej. Tu poznał i zaprzyjaźnił się z Henrykiem Sienkiewiczem.

Już w czasie studiów Gloger zbierał wśród ludności wiejskiej, napływającej do Warszawy w poszukiwaniu pracy, stare ludowe pieśni.

W 1867 r. zadebiutował w „Bibliotece Warszawskiej” opisem ludowych podań i obrzędów z okolic Tykocina. Od 1868 r. odbywał studia na Uniwersytecie Jagiellońskim, zajmując się przede wszystkim archeologią i historią. Zetknął się tam z Wincentym Polem, który zachęcił go do badań terenowych. W 1869 r. wydał Gloger opublikowaną pod pseudonimem i zadedykowaną J.I. Kraszewskiemu pierwszą większą pracę, zatytułowaną Obchody weselne. Pomimo pochlebnych recenzji (m.in. znanego etnografa Oskara Kolberga), dzieło to, oparte na polskiej literaturze etnograficznej i pracowicie zebranych materiałach własnych, nie znalazło zbyt wielu nabywców.

W 1872 r. Zygmunt Gloger wrócił do rodzinnego Jeżewa, gdzie postanowił razem z ojcem założyć „muzeum rzeczy staropolskich”, na które złożyły się zbiory archiwalne, archeologiczne oraz nieźle zaopatrzona biblioteka. Stąd wyruszał na wyprawy archeologiczne po ziemiach Polski i Litwy, skąd przywoził zrobione przez siebie szkice i notatki oraz okazy archeologiczne i muzealne. Podróżował sam lub z przyjaciółmi – Michałem Federowskim, badaczem ludu białoruskiego, oraz swoim teściem, Aleksandrem Jelskim. Zbierał i drukował pieśni i tańce ludowe, baśnie oraz opowiadania. Prowadził wykopaliska archeologiczne. Jego wrażenia z podróży zainteresowały prasę - cztery warszawskie gazety zamówiły u niego sprawozdania. W ten sposób ukazały się m.in. szkice Podróż Niemnem, W dolinie Biebrzy, Na falach Bugu.

W 1882 r. w czasie kolejnej wyprawy na Żmudź poznał piętnaście lat młodszą od siebie pannę Aleksandrę Jelską, z którą rok później wziął ślub. Pani Glogerowa urodziła Zygmuntowi dwoje dzieci, zapewniła mu też warunki, by mógł nadal odbywać swoje podróże krajoznawcze i prowadzić działalność społeczną. Niestety umarła w 1899 r., nie dożywszy nawet czterdziestu lat. W 1907 r. Gloger jeszcze raz wstąpił w związek małżeński z 50-letnią wdową Kazimierą z Weissenbornów Wilczyńską.

Aby zagłuszyć ból po stracie pierwszej żony, pracował bardzo dużo, czego efektem stały się opublikowane w 1900 r. aż trzy obszerne dzieła: Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Rok polski oraz pierwszy tom Encyklopedii polskiej ilustrowanej, o której będzie jeszcze mowa.

Ostatnie lata życia spędził w Warszawie, pracując intensywnie nad Encyklopedią staropolską. Zmarł 15 sierpnia 1910 r., po kilku tygodniach choroby wywołanej infekcją, której nie mógł zwalczyć osłabiony cukrzycą organizm. Przed śmiercią Gloger zapisał swoje cenne zbiory Muzeum Narodowemu w Krakowie oraz Towarzystwom: Krajoznawczemu i Etnograficznemu.

Gloger nie ograniczał się tylko do swojej naukowej pasji. Działał na polu oświaty rolniczej, był członkiem Komisji Historii Akademii Umiejętności w Krakowie, radcą Komitetu Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w Warszawie. W 1906 r. stworzył dwa towarzystwa: Opieki nad Zabytkami Przeszłości i Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, którego został pierwszym prezesem. Był człowiekiem niesłychanie pracowitym, który, jak sam o sobie pisał w zakończeniu Encyklopedii staropolskiej ilustrowanej, „...tak ściśle liczył się z każdą chwilą czasu przez lat prawie 40, że jeszcze ani jednej godziny w życiu nie strwonił na rozrywkę w karty, nie spędził ani dnia w podróżach za granicami Słowiańszczyzny, nie był ani razu na wyścigach, na balu publicznym, na maskaradzie, na majówce dla zabawy, któremu 5 godzin snu na dobę zawsze wystarcza”.

Wyrazem pamięci o Glogerze i jego dokonaniach jest organizowany od 1983 r. Konkurs o Nagrodę i Medal Zygmunta Glogera. Jego organizatorzy, łomżyńskie Społeczne Stowarzyszenie Prasoznawcze „Stopka”, tak przedstawiają swój cel: „Naszym pragnieniem jest uhonorowanie wybitnych osiągnięć z następujących dziedzin: kulturoznawstwa, antropologii, pedagogiki, ludoznawstwa, kultur lokalnych, pamiętnikarstwa, archeologii, medioznawstwa, muzealnictwa, językoznawstwa, historii piśmiennictwa.”. Wśród ponad 150 dotychczasowych laureatów konkursu znaleźć można takie nazwiska, jak m.in. Czesław Hernas, Julian Krzyżanowski i Roch Sulima.

Encyklopedia staropolska ilustrowana stanowi bez wątpienia jedną z najznamienitszych prac Zygmunta Glogera. Pisze o niej Krzyżanowski: „Nowe dzieło wyrosło na gruncie Glogerowego dorobku czterdziestoletniego, którego było podsumowaniem znacznie rozszerzonym, autor bowiem dziewięciuset drobnych i większych artykułów i szkiców opracował w Encyklopedii staropolskiej około 3000 wyrazów hasłowych, tak że ujęcia te były w znacznym stopniu powtórzeniem wywodów jego dawniejszych, ułożonym w porządku alfabetycznym”. Jest rzeczą oczywistą, że sam Gloger nie sprostałby takiemu wielkiemu przedsięwzięciu, korzystał więc z nieocenionej pomocy czterdziestu ludzi nauki, „od których – jak pisał w zakończeniu dzieła – Encyklopedia staropolska doznała szczególniejszej życzliwości”. Znaleźli się wśród nich m.in. Szymon Aszkenazy, Jan Karłowicz, Hieronim Łopaciński. Zamierzał wydać Encyklopedię jako dzieło kilkunastotomowe, lecz liczne problemy, przede wszystkim finansowe, spowodowały jej wydanie tylko w czterech tomach., w latach 1900-1903.

Dzieło Glogera, przygotowane w oparciu o – co warto podkreślić – niejednokrotnie dzisiaj już nieistniejące źródła, poprzedza wzięta od Andrzeja Maksymiliana Fredry maksyma: "Obce rzeczy wiedzieć dobrze jest – swoje, obowiązek". Forma zamieszczonych w nich artykułów jest bardzo różna – od parowierszowych haseł, po duże, niekiedy kilkunastostronicowe artykuły. Julian Krzyżanowski w znakomitym wstępie do jednego z powojennych wydań reprintu Encyklopedii, wyróżnił sześć zespołów tematycznych dzieła: o państwie polskim, o Kościele, o kulturze materialnej, o kulturze obyczajowej, o kulturze umysłowej i o sprawach językowych. Wszystko to ozdobione częstokroć unikatowym materiałem ilustracyjnym, przedstawiającym zabytki architektury dzisiaj już nie istniejące, sprzęty i narzędzia spotykane w muzeach, a także obrazki rodzajowe zaczerpnięte ze starych czasopism.

Encyklopedia staropolska ilustrowana, mimo różnych niedomagań, spotkała się z dobrym przyjęciem czytelników i krytyki. Szczególnie dobrze pisał o niej Aleksander Brückner, twórca wydanej w przededniu drugiej wojny światowej nakładem Trzaski, Everta i Michalskiego, własnej Encyklopedii staropolskiej, w której „...pozostały stare ramy [z Encyklopedii Glogera – przyp. A.P.], ale treść się zmieniła”.

Pełny test Encyklopedii staropolskiej ilustrowanej, a także czterdzieści innych większych prac Zygmunta Glogera znaleźć można w Polskiej Bibliotece Internetowej (http://www.pbi.edu.pl/index.html).



Wykorzystane źródła:

A. Potempa

© 2009 Biblioteka Główna UEK