4(33)/2009

Spis treści:


Wstęp

Księgozbiór specjalny

Spotkanie Książka – zabytek

Biblioteka Główna UEK przyjazna osobom niepełnosprawnym

Dostęp on-line do zasobów Banku Światowego


Podziękowania dla Dyrekcji


200 i 150 lat temu...

Okrągły jubileusz Karola Darwina


Konferencje, szkolenia:

Kwaśny Papier: jak zabezpieczyć papierowe zbiory z XIX i XX wieku w małopolskich bibliotekach, muzeach i archiwach

Pokaz Urządzenia do Masowej Digitalizacji Zbiorów Archiwów i Bibliotek

Bibliograficzne bazy danych – konferencja z okazji 10-lecia BazTech

Prawo autorskie - warsztaty

Biblioteki i ich klienci: między płatnym a bezpłatnym komunikowaniem się w erze zasobów cyfrowych i sieci

Premiera rynkowa innowacyjnego rozwiązania ScanRobot


Staże zawodowe:

Staż w Bibliotece Jagiellońskiej


Nowości:

Nowe czasopisma w zbiorach Biblioteki

Najnowsze publikacje w zbiorach Centrum Dokumentacji Europejskiej

Nowości Biblioteki Depozytowej Banku Światowego

Nowości Biblioteki Depozytowej IMF

Nowości Akademickiej Biblioteki Cyfrowej


Sprawozdanie z działalności Biblioteki Głównej Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie w 2008 roku

Protokół z zebrania Rady Bibliotecznej w dniu 23 kwietnia 2009 r.

Protokół z zebrania Rady Bibliotecznej w dniu 04 czerwca 2009 r.

Działalność wystawiennicza Biblioteki Głównej w 2008 roku

Czy wiesz, że...

Wyciągnięte z sieci

Kwaśny Papier: jak zabezpieczyć papierowe zbiory z XIX i XX wieku w małopolskich bibliotekach, muzeach i archiwach

Sprawozdanie z warsztatów dla muzealników, bibliotekarzy i archiwistów, które odbyły się 3 grudnia 2008 r. w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie.

Zagadnienia:

  1. Jak sprawnie zorganizować masowe zabezpieczanie zbiorów w instalacjach Kliniki Papieru BJ – warsztat poprowadził Ludwik Węgiel z zespołu Kliniki Papieru BJ.
  2. Jak poprawnie przeprowadzić selekcję zbiorów do procesów masowych – warsztat poprowadziła Aleksandra Szalla-Kleemann, konserwator papieru BJ.
  3. Warsztat nt. selekcji zbiorów (w tym wizyta w Klinice Papieru BJ).
  4. Jak sfinansować masowe zabezpieczanie zbiorów z XIX i XX wieku – wykład poprowadzili Konsultanci Centrum Informacyjnego FEM z Departamentu Funduszy Europejskich Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego.
  5. Jak kalkulować koszt masowego zabezpieczania zbiorów – wykład poprowadziła Katarzyna Szklanny, Oddział Zabezpieczenia Zbiorów BJ.

W 1998 r. na ręce Premiera RP Uniwersytet Jagielloński przesłał memoriał o potrzebie ratowania dziedzictwa kultury polskiej w zbiorach bibliotecznych i archiwalnych XIX i XX w. Autorami memoriału byli: A. Barański, J. Grochowski, A. Manikowski, D. Nałęcz i K. Zamorski.

Zagrożone zbiory w Polsce

Badania i oceny stanu zachowania kolekcji polskich przeprowadzono w kilku jednostkach. Były to:

  • Biblioteka Narodowa,
  • Biblioteka Jagiellońska,
  • Książnica Pomorska,
  • Biblioteka Śląska,
  • Biblioteka ZN im. Ossolińskich.
Na Wydziale Chemii UJ od kilku lat działa grupa badawcza założona przez prof. dr. hab. Andrzeja Barańskiego rozwijająca badania w dziedzinie Preservation Science.

Zespół Pracowni Badań nad Trwałością i Degradacją Papieru, utworzonej dzięki wsparciu finansowemu Wieloletniego Programu Rządowego "Kwaśny papier", uczestniczył w projekcie europejskim "PaperTreat" (ocena metod masowego odkwaszania). Łączny dorobek zespołu Pracowni od chwili powstania w 2001 roku do roku 2008 to 69 publikacji (w tym 42 w języku angielskim), 2 doktoraty, prace licencjackie i magisterskie, utworzenie nowego kierunku studiów podyplomowych dla konserwatorów oraz realizacja 8 projektów finansowanych przez MNiSW i udział w 3 projektach europejskich.

Główne tematy badań zespołu Pracowni:

  • analiza przyczyn i przebiegu degradacji papieru,
  • metodologia testów przyspieszonego starzenia,
  • ocena technik masowego odkwaszania papieru.
Zespół dysponuje obecnie nowoczesnym laboratorium i współpracuje z wieloma ośrodkami w Polsce i za granicą.
Jak wynika z końcowego raportu WPR „Kwaśny papier”, w Bibliotece Jagiellońskiej znajduje się 2 108 000 książek do masowego odkwaszania.

Kwaśny papier

Naturalny polimer, jakim jest celuloza, w wyniku reakcji z wodą w środowisku kwaśnym ulega rozpadowi. Na skutek kwasowej hydrolizy łańcuchy celulozy ulegają skróceniu, a zbudowane z nich fibryle papieru stają się kruche i łatwo się zrywają. Papier z giętkiego i mocnego staje się łamliwy i przedziera się nawet przy delikatnym poruszaniu, np. przy przewracaniu stron. Zażółcenie, tak charakterystyczne dla kart starszego papieru, pochodzi głównie od produktów utlenienia ligniny (nie zawsze jest ona usuwana z masy papierniczej). Zżółkły papier wcale nie musi być kwaśny i nietrwały, choć najczęściej tak jest.

Destrukcję kwaśnego papieru można powstrzymać poprzez proces chemiczny, w którym kwasowe produkty obecne w papierze zostaną zobojętnione. Po odkwaszeniu pozostaje w nim rezerwa alkaliczna, czyli nadmiar czynnika zasadowego zabezpieczający papier na przyszłość, np. przed kwaśnymi gazami znajdującymi się w zanieczyszczonym powietrzu.

Obecnie w świecie dominuje produkcja papieru bezkwasowego. W Polsce jest ona prowadzona na masową skalę od 1996 roku.

Możliwe sposoby zachowania zbiorów i ich treści

  • Wpływ na sposób przechowywania tzw. „cold starawe” – przedłuża żywotność zbiorów dwukrotnie (niska temperatura spowalnia reakcje chemiczne),
  • Digitalizacja,
  • Mikrofilmowanie,
  • Przedruki,
  • Masowe odkwaszanie.

Warunki jakie musi spełnić technologia masowego odkwaszania papieru

  • Dla czytelnika – brak szkodliwego oddziaływania,
  • Dla środowiska – brak szkodliwego oddziaływania,
  • Dla książek – brak negatywnego oddziaływania na papier, druki, atramenty, tusze, okładki,
  • Skuteczność,
  • Ekonomiczność i wydajność,
  • Masowość.

Podstawowe zasady odkwaszania i różne technologie

Technologie odkwaszania polegają na dostarczeniu czynnika alkalicznego w postaci roztworu, zawiesiny, proszku lub w fazie gazowej. Odkwaszanie papieru, niezależnie od sposobu jego prowadzenia (zabiegi jednostkowe czy w proces masowy), nie prowadzi do cofnięcia zniszczeń, które już nastąpiły. Spowolnia jedynie proces destrukcji.

W Klinice Papieru BJ odkwaszanie na skalę masową odbywa się dwoma metodami:

  • wodną w aparacie Neschen C 900 (pojedyncze karty),
  • bezwodną w instalacji Bookkeeper III (woluminy oprawne i luźne karty).
Masowe odkwaszanie w Polsce odbywa się w ośrodkach w Krakowie, Warszawie, Katowicach, Gdańsku i Milanówku.

Masowe odkwaszanie w Krakowie:

  • na Uniwersytecie Jagiellońskim trwa od 2003 r.,
  • w Klinice Papieru BJ od 2005 r. (metoda Bookkeeper III).

Ocena kwasowości papieru

Do oceny kwasowości papieru oprócz metod instrumentalnych można stosować roztwory wskaźników alkacymetrycznych. Roztwór czerwieni chlorofenylowej na papierze kwasowym pozostawia znak w kolorze żółtym, na papierze bezkwasowym - jasnofioletowy.

Na Wydziale Chemii UJ został wyprodukowany pHisak z roztworem tej czerwieni. Można go zamówić w Klinice Papieru BJ.

Metoda firmy Neschen

W tym procesie karty papieru są zanurzane w wodnym roztworze wodorowęglanu magnezu [Mg(HCO)] wzbogaconym pochodnymi metylocelulozy, aby wzmocnić kąpany papier. Równie ważne jest zabezpieczenie przed rozmywaniem się znaków postawionych atramentem czy tuszem. Aby chronić te zapisy przed działaniem wody, w roztworze znajdują się tzw. fiksatywy.

Proces odkwaszania w aparacie C 900 trwa około czterech minut. Po odkwaszeniu karty są suszone powietrzem o temperaturze 50-65°C. Dzięki swej konstrukcji aparat C 900 pozwala na odkwaszanie także obiektów wielkoformatowych. Po kąpieli odkwaszającej karty są prasowane i umieszczane w bezkwasowych pudłach ochronnych.

W Polsce znajduje się kilka aparatów Neschen C 900, które pracują zarówno w bibliotekach, jak i w archiwach.

Metoda Bookkeeper III

Metoda ta powstała w USA we wczesnych latach 80. XX wieku. Dziś jest jednym z najpopularniejszych na świecie sposobów masowego odkwaszania woluminów oprawnych i luźnych kart.

Substancją odkwaszającą jest drobnokrystaliczna zawiesina tlenku magnezu (MgO) w organicznym rozpuszczalniku (perfluoroheptanie) wprowadzana do reaktorów, w których znajdują się odkwaszane materiały zamocowane na uchwytach albo w koszach. Tlenek magnezu reaguje z obecnymi w papierze kwasami i neutralizuje je, a jego nadmiar pozostaje w papierze jako rezerwa alkaliczna i chroni go przed dalszą degradacją.

Podczas procesu karty woluminów rozkładają się wachlarzowo w wyniku ruchu posuwisto-zwrotnego, któremu są poddawane. Dzięki temu każda z nich ma kontakt z zawiesiną filtrowaną przez karty papieru. Pojedyncze arkusze oraz książki o większych wymiarach odkwaszane są w koszach w reaktorze poziomym.

Czas odkwaszania wynosi od 20 do 30 minut, po czym zawiesina zostaje usunięta ze zbiornika, a odkwaszone obiekty suszone są w próżni przez około 30 minut. Wstępnie osuszony materiał przenosi się następnie do oddzielnych suszarek, co najmniej na 45 minut, zwalniając reaktor dla następnego wsadu. Odzyskanie całości wchłoniętego przez papier rozpuszczalnika obniża koszty użytkowania instalacji, ale wymaga zastosowania oddzielnego układu dla jego skraplania (w temperaturze -60°C).

Istnieje także możliwość ręcznego natrysku substancji odkwaszającej za pomocą urządzenia Hand Spray System. Proces ten wykorzystywany jest do odkwaszania obiektów cennych, o niestandardowych wymiarach albo uszkodzonych.

Odkwaszanie woluminów oprawnych i luźnych kart w instalacji Bookkeeper III

Maksymalne wymiary woluminu:

  • reaktor poziomy: 63 × 48 × 27 cm,
  • reaktor pionowy: 38 ×23 × 7,5 cm,
  • maksymalne wymiary luźnych kart: reaktor poziomy: 49 × 60 cm,
  • Odkwaszanie innych formatów należy uzgadniać indywidualnie.

Czas trwania procesu:

  • reaktor pionowy - 0,5 godziny,
  • suszarki pionowe - 2 godziny.
Istnieje możliwość odkwaszania pojedynczych kart o rozmiarach max. 80 × 102 cm.

Koszty odkwaszania papieru w Klinice Papieru Biblioteki Jagiellońskiej:

  • odkwaszanie 5 obiektów rękopiśmiennych - kwota rzędu 455 zł,
  • koszt 1 kilograma - kwota rzędu 60-70 zł.

Jak sprawnie zorganizować masowe zabezpieczanie zbiorów w instalacjach Kliniki Papieru UJ

Rodzaje materiałów odkwaszanych:

  • książki,
  • gazety i wydawnictwa ciągłe,
  • dokumenty.

Uwaga:

  1. Do odkwaszania nie nadają się takie rodzaje papieru jak: kredowy, kalandrowany i powlekany, gdyż ich nieporowata powierzchnia uniemożliwia wniknięcie czynnika odkwaszającego w strukturę papieru.
  2. Książka odkwaszana w reaktorze pionowym powinna mieć silną, dobrze zachowaną konstrukcję grzbietu.

KONTAKT w sprawie współpracy w zakresie odkwaszania zbiorów:

Klinika Papieru Biblioteki Jagiellońskiej al. Mickiewicza 22, 30-059 Kraków
Tel./fax: 0-12-663-35-67
klinikapapieru@ujedu.pl wwwbj.uj.edu.pl/KP

Centrum Informacyjne: Kraków ul. Wielicka 72 IVp., w godz. 8:00 - 16:00

Finansowanie masowego zabezpieczania zbiorów z XIX i XX wieku:

www.fundusze.malopolska.pl

tel. 0-12-299-07-40 sekretariat
0-12-299-07-77 - 79 centrum, konsultanci
0-12-299-06-27 centrum, konsultanci
0-12-299-07-72 centrum, konsultanci

Anna Grudzińska-Dymek
Elżbieta Ustarbowska