4(33)/2009

Spis treści:


Wstęp

Księgozbiór specjalny

Spotkanie Książka – zabytek

Biblioteka Główna UEK przyjazna osobom niepełnosprawnym

Dostęp on-line do zasobów Banku Światowego


Podziękowania dla Dyrekcji


200 i 150 lat temu...

Okrągły jubileusz Karola Darwina


Konferencje, szkolenia:

Kwaśny Papier: jak zabezpieczyć papierowe zbiory z XIX i XX wieku w małopolskich bibliotekach, muzeach i archiwach

Pokaz Urządzenia do Masowej Digitalizacji Zbiorów Archiwów i Bibliotek

Bibliograficzne bazy danych – konferencja z okazji 10-lecia BazTech

Prawo autorskie - warsztaty

Biblioteki i ich klienci: między płatnym a bezpłatnym komunikowaniem się w erze zasobów cyfrowych i sieci

Premiera rynkowa innowacyjnego rozwiązania ScanRobot


Staże zawodowe:

Staż w Bibliotece Jagiellońskiej


Nowości:

Nowe czasopisma w zbiorach Biblioteki

Najnowsze publikacje w zbiorach Centrum Dokumentacji Europejskiej

Nowości Biblioteki Depozytowej Banku Światowego

Nowości Biblioteki Depozytowej IMF

Nowości Akademickiej Biblioteki Cyfrowej


Sprawozdanie z działalności Biblioteki Głównej Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie w 2008 roku

Protokół z zebrania Rady Bibliotecznej w dniu 23 kwietnia 2009 r.

Protokół z zebrania Rady Bibliotecznej w dniu 04 czerwca 2009 r.

Działalność wystawiennicza Biblioteki Głównej w 2008 roku

Czy wiesz, że...

Wyciągnięte z sieci

Spotkanie Książka – zabytek

Projekt badawczy zespołu FIBULA: Historia kolekcji rękopisów romańskich w księgozbiorze „berlińskim” w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie, realizowany przy Uniwersytecie Jagiellońskim we współpracy z Biblioteką Jagiellońską oraz Małopolskim Instytutem Kultury.

          Grupa FIBULA, która zrzesza badaczy rękopisów i zarazem filologów francuskich z Uniwersytetu Jagiellońskiego, zainicjowała otwarte spotkania na temat rękopisów romańskich pochodzących z księgozbioru „berlińskiego” Biblioteki Jagiellońskiej. Specjaliści w ramach projektu badawczego, którego głównym celem jest opracowanie naukowe 452 rękopisów romańskich, włoskich, hiszpańskich, katalońskich i portugalskich, dzielą się swoją wiedzą oraz najnowszymi odkryciami ze wszystkimi zainteresowanymi bez względu na grupę wiekową czy doświadczenie zawodowe. Podczas dwugodzinnych warsztatów Książka – zabytek w siedzibie Małopolskiego Instytutu Kultury w Krakowie można zapoznać się z wybranymi przykładami bezcennych manuskryptów, budową fizyczną, dawną sztuką oprawiania i ozdabiania kart pergaminowych oraz dowiedzieć się na czym polega badanie historii średniowiecznych rękopisów.

          Warsztaty Książka – zabytek zorganizowane 26 marca 2009 roku z inicjatywy przewodników miejskich po Krakowie rozpoczęto od odpowiedzi na pytanie uczestników, które dotyczyło zawikłanej historii „Berlinki” w zbiorach BJ.
          Dr Piotr Tylus, przedstawiciel grupy badawczej FIBULA z UJ, pokrótce zarysował kontekst historyczny pozyskania bezcennych zbiorów z Berlina.
          Kolekcja Pruskiej Biblioteki Państwowej [Preussische Staatsbibliothek], założonej w 1661 r. w Berlinie przez Fryderyka Wilhelma, została podzielona podczas II wojny światowej i wywieziona do 29 miejsc na terenie ówczesnej III Rzeszy. W latach 1941-1944 z Berlina wyruszyło 41 konwojów ciężarówek. Jeden konwój z najcenniejszymi zbiorami trafił do zamku w Książu, który został wyznaczony na nową kwaterę Hitlera. Wtedy zbiory biblioteczne bardzo szybko przetransportowano do klasztoru Cystersów w Krzeszowie. Po zakończeniu wojny, Książ i Krzeszów znalazły się w obrębie nowych granic państwa polskiego. W 1946 roku na zdeponowaną kolekcję „berlińską” natrafił delegat Ministerstwa Oświaty (Stanisław Sierotwiński), wyznaczony do zabezpieczania księgozbiorów porzuconych i opuszczonych. Ponieważ był on pracownikiem BJ zadecydował o przewiezieniu kolekcji do Biblioteki, do której ostatecznie dotarło 490 skrzyń (3 mln druków i 900 tys. jedn. zbiorów specjalnych).

          Wśród cennych zabytków znalazły się zbiory: graficzne, kartograficzne, rękopiśmienne, starodruków oraz zbiory autografów wybitnych postaci ze świata kultury i sztuki. Najważniejsze to:

  • ok. 20 rękopisów łacińskich z VIII/IX wieku (w sumie „Berlinka” liczy ponad 3000 rękopisów)
  • autografy Beethovena, Mozarta, Bacha, Mendelssona, Cherubiniego, Schuberta, Schumana, Paganiniego, Brahmsa
  • kolekcja średniowieczna (przede wszystkim skrypty uniwersyteckie)
  • ok. 500 zabytków romańskich
  • średniowieczne rękopisy niemieckie, chińskie, tybetańskie, amerykańskie, syryjskie, polskie
  • 300 pudeł Humboldtów (luĽne kartki)
  • ok. 100 epopei rycerskich (nieopra-cowanych)
          Po wojnie Niemcy nie wiedzieli, gdzie ostatecznie ukryto podzielony księgozbiór Pruskiej Biblioteki, aż do momentu, kiedy Edward Gierek w 1977 r. wręczył Erichowi Honeckerowi rękopisy: Czarodziejskiego fletu Mozarta, IX Symfonii Beethovena oraz II Sonaty A-dur Bacha, na których widniały pieczęcie "Berlinki". Odtąd kwestia własności i miejsca przechowywania zbiorów bywa często poruszana przez Niemców, którzy uznając kolekcję za dziedzictwo duchowe swojego narodu życzyliby sobie jej powrotu do ojczyzny. W świetle ekspertyz sądowych "Berlinka" jest własnością Skarbu Państwa Polskiego, zdeponowaną w Bibliotece Jagiellońskiej.

          Po wstępie historycznym, uczestnicy mogli dowiedzieć się, z jakich elementów składają się rękopisy, poznając przy okazji specjalistyczny język bibliologiczny:

  • Bordiura – (franc. bordure, bord - brzeg) ozdobne obramowanie tekstu
  • Drolerie – drobne scenki figuralne i zwierzęce o charakterze humorys-tycznym, śmiesznostka, coś zabawnego
  • Ekslibris (łac.) – znak własnościowy
  • Emblemat (znak) i dewiza (hasło) pierwszego właściciela
  • Explicit – rubrum na zakończenie tekstu książki
  • Fibula – (łac.) klamra zamykająca cenne rękopisy (dawniej klamry do zapinania płaszczy rzymskich)
  • Frontispice (franc.) – specjalny typ miniatury (ilustracji) występujący na początku rękopisów
  • Glosa (grec. – język) – komentarz właściciela do tekstu, przypis na marginesach stron książki
  • Inicjał filigranowy – jego styl pozwala na datowanie powstania dokumentu
  • Karty ochronne z papieru marmurkowego – do wyklejania wewnętrznej części oprawy rękopisu
  • Litera filigranowa – jeden z rodzajów inicjałów
  • Łodyżka – ozdobne wypełnienie przestrzeni pomiędzy kolumnami tekstu, czy na marginesie, wynikające z horror vacui (łac. lęku przed pustką)
  • Miniatura inicjalna – ozdobiona sceną pierwsza litera rozdziału lub tekstu (motyw figuralny)
  • Nerwy oprawy – elementy oprawy, do których mocowano arkusze księgi
  • Nota proweniencyjna – tekst oznaczający właściciela manuskryptu
  • Reklamant – inskrypcja oznaczająca koniec składki – jednego z zeszytów tworzących księgę
  • Rubryka (łac. ruber - czerwony) – wyróżniony przez użycie czerwonego atramentu fragment tekstu, komentarz wprowadzający
  • Żywa pagina – tytuł rozdziału książki znajdujący się w górnym marginesie

          Na podstawie charakterystycznych cech wybranych elementów rękopisu oraz tłuma-czenia oryginału na język polski, filolodzy określają miejsce i czas powstania dzieła. Badając historię danej księgi nierzadko poświęcają wiele miesięcy lub nawet kilka lat na to, by natrafić na właściwy trop prowadzący do rozwiązania zagadki. Swoją pracę badawczą przyrównują do przygody naukowo-sensacyjnej, w niczym nie odbiegającej od wysiłku intelektualnego dobrego detektywa.
Na zakończenie warsztatów uczestnicy otrzymali materiały szkoleniowe w postaci broszur w języku polskim i angielskim.

          Podczas prezentacji wykorzystano następujące manuskrypty o symbolach inwentarzowych:

  1. [Gall. Fol. 211] Oprawa rękopisu romańskiego – kurdybanowa (skóra), złocona, w której artysta wyrzeźbił motywy kwiatowe, niezwykle cenna, ponieważ na świecie zachowały się tylko 4 takie oprawy, na pergaminie noty proweniencyjne księcia Chimay, ekslibris kolejnego właściciela: hrabiego Świętego Cesarstwa Rzymskiego, z inicjałem filigranowym
  2. [Gall. Fol. 176] jedyny egzemplarz – przekład francuski łacińskiego dzieła Historia regrum Britanniae na dworze księcia Filipa Dobrego,
  3. [Gall. Fol. 129] rękopis z licznymi miniaturami (przedstawiającymi 6 dni stwarzania świata), rubrykami, bogato zdobioną bordiurą oraz herbem i inicjałami właściciela,
  4. [Gall. Quart. 73] rękopis z ekslibrisem króla Niemiec Fryderyka Wilhelma III z wyklejką z papieru marmurkowego,
  5. [Gall. Fol. 182] rękopis z droleriami, żywą paginą, miniaturą inicjalną,
  6. [Gall. Fol. 205] rękopis z droleriami na marginesie, glosami,
  7. [Theol. Lat. Quart. 7] rękopis z ozdobnym wypełnianiem marginesów oraz pustych miejsc na końcu linii kończącej paragraf.

[Projekt badawczy FIBULA (maj 2008-kwiecień 2011) jest finansowany ze środków Islandii, Lichtensteinu oraz Norwegii w ramach Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego, a także przez polskie Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego].

Katarzyna Bilińska

Bibliografia:

  1. Cieślińska-Lobkowicz N. (2008). „Berlinka” do Berlina! Tygodnik Powszechny nr 7, (dok. elektr.),
    http://tygodnik2003-2007.onet.pl/1547,1463291,0,560760,dzial.html (dostęp z dn. 16.06.2009).
  2. Kalicki W. (2007). Berlin, Berlinka i bierna Warszawa. Gazeta Wyborcza z dn. 8.11.2007 (dok. elektr.), http://wyborcza.pl/1,76842,4381443.html (dostęp z dn. 15.06.2009).
  3. Lechowski P. (2008). Sporna Berlinka. Kontrowersje wokół zbiorów byłej Pruskiej Biblioteki Państwowej przechowywanych w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie. EBIB Nr 8/2008 (99), (dok. elektr.),
    http://www.ebib.info/2008/99/a.php?lechowski (dostęp z dn. 16.06.2009).
  4. Pietrzyk Z. (2007). W jaki sposób "Berlinka" trafiła do Biblioteki Jagiellońskiej? Rozm. przepr. Jolanta Miszkurka. Strona www Polskiego Radia z 13.08.2007 (dok. elektr.)
    http://www.polskieradio.pl/zagranica/news/artykul56909.html (dostęp. z dn. 16.06.2009).
  5. Tylus P., Klag M. (2008). Co mówią stare rękopisy [broszura]. Kraków, Uniwersytet Jagielloński, [8 s.].