3(32)/2008

Spis treści:


Wstęp

Najmłodszy Nobel z ekonomii

Google ma już 10 lat!

Google Book Search

Nowe „oblicze” Biblioteki Głównej UEK

„Rola przedsiębiorcy Oskara Schindlera w ratowaniu żydowskich współobywateli Krakowa” – o wystawie w Bibliotece Głównej UEK

Wyprawa Chiny 2008


90 lat temu...

Kraków 90 lat temu, czyli jak odradzała się Polska

90 lat temu... utworzono Główny Urząd Statystyczny


Konferencje:

Lampka szampana jako narzędzie lobbingu – sprawozdanie z międzynarodowego seminarium „Lobbing na rzecz bibliotek”

Annual General Meeting Budapest

The Past, Present, and Future of the Impact Factor and other Tools of Scientometrics - their use in comparing the scientific quality of researchers, journals, institutions and countries

Innowacje oraz zmiany ortograficzne i interpunkcyjne. Szkolenie zorganizowane przez Bibliotekę Analiz Sp. z o.o. 23 października 2008 roku

Technologie informacyjne istotnym czynnikiem promocji kultury i szerzenia pluralizmu kulturowego - warsztat projektu MOSAICA – zarządzanie zasobami dziedzictwa kultury żydowskiej


Staże zawodowe:

Sprawozdanie ze stażu zawodowego w Bibliotece Głównej Akademii Pedagogicznej w Krakowie

Staż zawodowy w Bibliotece Głównej Akademii Górniczo-Hutniczej

Praktyka zawodowa w Bibliotece Uniwersytetu w Umeå

Wyjazd szkoleniowy do Biblioteki Uniwersyteckiej w Ratyzbonie


Nowości:

Czasopisma turystyczne w zbiorach Biblioteki

Najnowsze publikacje w zbiorach Centrum Dokumentacji Europejskiej

Nowości Biblioteki Depozytowej Banku Światowego

Nowości Biblioteki Depozytowej IMF

Nowości Biblioteki Depozytowej EBOR


Protokół z zebrania Rady Bibliotecznej w dniu 17 listopada 2008 r.

Czy wiesz, że...

Wyciągnięte z sieci

Innowacje oraz zmiany ortograficzne i interpunkcyjne. Szkolenie zorganizowane przez Bibliotekę Analiz Sp. z o.o. 23 października 2008 roku

Biblioteka Analiz - wydawnictwo znane w środowisku bibliotekarskim, choćby przez fakt wydawania Rynku książki w Polsce - organizuje cykliczne szkolenia nakierowane na potrzeby redaktorów merytorycznych zatrudnionych w wydawnictwach. Ze względu na zasadę przyjętą w naszej Bibliotece, że wszystkie teksty zamieszczane na stronie domowej oraz w Biuletynie Informacyjnym przechodzą przez korektę, staramy się śledzić zmiany w polskiej pisowni. Z tego też powodu zdecydowaliśmy się na udział w szkoleniu. Odbyło się ono w Warszawie w siedzibie wydawnictwa Bellona. Prowadził je dr Tomasz Karpowicz – językoznawca, adiunkt w Instytucie Języka Polskiego Uniwersytetu Warszawskiego oraz starszy wykładowca w Warszawskiej Wyższej Szkole Humanistycznej; autor kilku słowników ortograficznych, popularnego ujęcia polskiej gramatyki i wielu artykułów poświęconych współczesnej polszczyźnie. Wykłada kulturę języka polskiego i stylistykę w WWSH, a na Wydziale Polonistyki jest kierownikiem specjalizacji edytorsko-wydawniczej; prowadzi warsztaty redaktorskie; współpracuje z wieloma warszawskimi wydawnictwami.

Prelegent rozpoczął wystąpienie od wyjaśnienia rozróżnienia takich pojęć jak norma językowa i innowacje. Norma językowa to: 1) zbiór środków językowych mających aprobatę społeczną; 2) reguła określająca to, co jest poprawne (zasady ortograficzne, interpunkcyjne). Innowacje to takie elementy językowe, które do normy wejść usiłują. Zmiana to innowacja zaaprobowana. Od połowy lat 90. XX wieku funkcjonuje koncepcja normy dwupoziomowej. Poziom wzorcowy to oficjalne sytuacje komunikacyjne (nieznany jest odbiorca), dotyczące zarówno tekstu pisanego jak i mówionego. Poziom użytkowy to sytuacje nieoficjalne, półoficjalne; odnosi się zarówno do tekstów pisanych jak i mówionych. Prelegent zwrócił uwagę na problem elementów językowych występujących na pograniczu poziomów. Znaczna frekwencja danego elementu językowego w tekstach użytkowych, powoduje jego przejście na poziom wzorcowy.
W języku polskim obowiązuje ponad 300 zasad ortograficznych i ponad 100 zasad interpunkcyjnych. Dobry słownik ortograficzny musi mieć ponad 100 tys. haseł, lepsze mają 160 tys. haseł. Zasady wyniesione ze szkoły są niewystarczające w ortografii profesjonalnej. Przykład: pod, którym – błąd wynikający z zapamiętania zasad ortografii szkolnej: „stawiamy przecinek przed który, która, które”.

Słowniki to kodyfikacja normy językowej; są obrazem normy językowej a nie normą. Również słowniki nie są wolne od błędów, np. kilkanaście lat w słowniku Szymczaka występowała błędna forma niechżesz, zamiast niechżeż.
Biernik od „ta” – „tę” występuje na pierwszym poziomie normy językowej, czyli w pismach, wystąpieniach oficjalnych jest normą. Natomiast na poziomie użytkowym „tę” jest niezręcznością stylistyczną. Zdaniem prelegenta forma „tą” wyprze „tę”; przecież już mówimy „tamtą” a nie „tamtę”.

Ortografia zmienia się wolniej niż wymowa. Dawniej „u”, „ó”, „ch”, „h” słychać było w wymowie. Nie dojdzie do kasacji „ó” , bowiem są oboczności (np. wóz – wozy). Ostatnia wielka zmiana w polskiej ortografii, która miała miejsce w 1936 roku, zmniejszyła listę wyrazów z „ó”. Dotyczyło to tych wyrazów, które nie miały odmian, np. brózda, chróst, żóraw, Jakób. Niestety, wówczas nie zmieniono pisowni takich wyrazów jak król, córka, góra, czółno. W obecnych realiach o zaniechaniu zmian decydują względy ekonomiczne. Produkcja piśmiennicza jest tak duża, że nanoszenie zmian pociągnęłoby za sobą ogromne koszty.

Następnie prelegent zwrócił uwagę na uchwałę ortograficzną nr 1 Rady Języka Polskiego, w której Rada podjęła decyzję pozytywną co do łącznej pisowni „nie” z imiesłowami przymiotnikowymi. Dopuszczono jednak świadomą pisownię rozdzielną, czyli w zależności od kontekstu (np. nie koronowany władca państwa – pisownia rozdzielna wskazuje, że jeszcze nie doszło do koronacji; niekoronowany władca państwa – pisownia wskazuje, że do koronacji w ogóle nie doszło). Zdaniem prelegenta wprowadzając uchwałę nr 1 wyrównano do mniejszości, do wyjątków. Takie działania nie służą językowi. Instytucje wydawnicze same muszą zdecydować, której trzymać się zasady.

Zdaniem prelegenta nie ma sensu narzucać wszystkim instytucjom wydawniczym takich samych zasad. Dozwolona jest wielość wariantów; ważne by jedna instytucja trzymała się jednej zasady. Podobnie z opisem bibliograficznym.

Z zastrzeżeniami prelegenta spotkała się również uchwała nr 5 mówiąca, iż w wieloczłonowych nazwach zabytków materialnych wszystkie człony z wyjątkiem spójników i przyimków należy pisać dużymi literami, np. Drzwi Gnieźnieńskie. Prelegent wykazał jednak sprzeczności podając przykłady cmentarza Powązkowskiego, cmentarza Orląt Lwowskich, wieży Eiffla. Te zabytki nie mogą być pisane z dużych liter, bowiem nazwy obiektów miejskich takich jak: ulica, plac, kościół, pomnik, wieża czy cmentarz pisze się małymi literami. Wyjątkiem jest Cmentarz Rakowicki pisany dużymi literami. Z kolei całun turyński pisze się małymi literami.

Kolejny problem omówiony przez prelegenta to stosowanie dywizu (łącznika) - jeżeli cząstka jest rzeczownikowa i słychać „o” to dywiz nie jest potrzebny, np. biografiohagiografia; Kudowa-Zdrój z dywizem; Kolonia Janów bez dywizu, bo Kolonia oznacza osadę, osiedle; Warszawa-Praga-Północ dwa razy użyty dywiz; Europa Środkowo-Wschodnia tu dywiz bliski jest spójnika i; środkowowschodni bez dywizu oznacza Środkowy Wschód; bliskowschodni dotyczy Bliskiego Wschodu.
Przy pisowni przymiotnika biało-niebieski prelegent zwrócił uwagę na rozróżnienie: w przypadku koloru łącznik jest zbędny, a poprawniejsza forma to białawoniebieski; natomiast gdy opisujemy sztandar, który jest dwukolorowy to piszemy biało-niebieski z dywizem. Pisownia minapułapka bez dywizu, bo jest to rodzaj miny; natomiast samochód-pułapka piszemy z dywizem, bo nie jest to rodzaj samochodu. Miasto-symbol z łącznikiem, który można odczytać jako "miasto, które jest symbolem".

W zakresie pisowni wielkich i małych liter prelegent zauważył, że wielka litera jest w słownikach wystarczająco omówiona. Małe litery należy używać w pozostałych przypadkach. Wydarzenia historyczne mogą być ze względów emocjonalnych pisane z dużych liter, ale nie należy tego nadużywać. W epokach literackich obowiązuje mała litera. Bizancjum, eldorado, wersal użyte jako metafora piszemy z małej litery. Obowiązują nowe ustalenia co do pisowni nazw świętych: Święty Józef, Święta Teresa wielkie Ś. Natomiast w skrócie nadal obowiązuje mała litera, a więc św. Jan. Gdy wierzymy w Świętego Mikołaja to stosujemy pisownię z dużych liter. Opisując osoby rozdające prezenty np. na balach dla dzieci piszemy święty mikołaj. Ojciec Święty, Papież Polak piszemy z dużych liter ze względów emocjonalnych; bez emocji piszemy z małych liter. Pisownia nazw świąt - Święta Wielkanocne; święta Wielkiej Nocy - ś małe, bo w tym zestawie Święta to rzeczownik pospolity; Święta Bożego Narodzenia - w dopełniaczu świąt z małej litery, np. w czasie świąt Bożego Narodzenia; Gwiazdka - nazwa zwyczajowa z dużej litery. Nazwy zakonów - zakon benedyktynek z małych liter; dużymi literami tylko pełna nazwa zakonu. Wielki Post, Adwent z dużych liter.

Prelegent zwrócił również uwagę na pisownię wyrazu internet. Wyraz ten został przejęty z języka angielskiego i stąd dominowała pisownia z dużej litery. Obecnie minął okres adaptacyjny i w kontekście użytkowym oznaczającym "wejście do ", "korzystanie z ", "używanie", "szukanie w " należy pisać internet z małej litery. Pisownia z dużej litery jest uprawniona tylko w kontekstach stosowanych przez informatyków, czyli gdy Internet występuje jako nazwa własna medium, sieci globalnej.

W kolejnej części szkolenia prelegent przeszedł do omawiania problemów związanych z interpunkcją. Omówił kilkanaście skomplikowanych przykładów. Po raz kolejny można się było przekonać, że w interpunkcji poza przepisami liczy się wyczucie kontekstu. Błędnie wstawiony przecinek zmienia sens wypowiedzi, zniekształca ją. Prelegent zwrócił uwagę na zanikanie średnika w języku polskim i zachęcał do jego stosowania. Przykładowo: średnik jest niezbędny w przypadku wyliczeń, które są długimi zdaniami. Z kolei przy krótkich wyliczeniach jest niewłaściwy. Stosując w wyliczeniach myślniki nie powinniśmy wprowadzać przecinków (zasada: myślnik wypiera przecinek). Inicjały piszemy z kropkami, ale bez spacji, czyli A.W. a nie A. W. Jeśli w podpisie pod ilustracją występuje czasownik w formie osobowej, na końcu należy wstawić kropkę. Jeśli podpis składa się z kilku zdań, po ostatnim musi być kropka. W przypisach nie stawia się kropki na końcu, jeśli przypis zaczyna się od małej litery.

Z innych przykładów podanych przez prelegenta warto zapamiętać, że:

  • Allach, Allah – obie formy poprawne; językoznawcy - specjaliści od języka polskiego uzyskali porozumienie ze specjalistami od języków orientalnych;
  • zapis SMS-owy jest poprawny (SMSowy – zapis błędny);
  • przed czterdziestoma laty (przed czterdziestu – błąd);
  • poprawna forma zapisu nazwy listu elektronicznego to e-mail, potocznie: mejl (uchwała ortograficzna nr 7 Rady Języka Polskiego);
  • wyraz nieopodal - w słowniku występują warianty; oznacza to iż pisownia nie opodal jest dopuszczalna, ale przestarzała, więc nie należy jej stosować;
  • przysłówki odprzymiotnikowe, np. niemądrze, nieciekawie piszemy z nie razem; natomiast przysłówki osobno, np. nie bardzo;
  • dozwolona jest zarówno forma pospieszny jak i pośpieszny, przy czym - zdaniem prelegenta - ta druga forma jest lepsza;
  • nazwy epok - romantyzm, pozytywizm - zmiękczenie romantyźmie, pozytywiźmie dopuszczalne jest tylko w wymowie;
  • pisownia z cząstką nowo jest rozdzielna, np. nowo wybudowany; prelegent podkreślił, że to błąd, ale twórcy tej zasady nie przyznają się do błędu i nadal jest ona obowiązująca;
  • słowa wchodzące w skład nazw witryn internetowych piszemy wielką literą, z wyjątkiem spójników i przyimków, występujących wewnątrz tych nazw; jeśli nazwa się nie odmienia, wielką literą należy zapisać tylko pierwszy wyraz (uchwała ortograficzna nr 2 Rady Języka Polskiego);
  • niemieckie litery ü, ö, ä można w tekstach polskich pozostawiać bez zmian lub zapisywać jako ue, oe, ae (uchwała ortograficzna nr 3 Rady Języka Polskiego);
  • niemiecką literę β w tekstach polskich oddaje się przez "ss"; w uzasadnionych wypadkach można pozostać przy zapisie β (uchwała ortograficzna nr 4 Rady Języka Polskiego);
  • w podtytułach czasopism i tytułach jednowyrazowych dodatków do gazet wielką literą pisze się tylko pierwszy człon nazwy; pozostałe jej składniki pisze się małymi literami (tak jak w tytułach książek) (uchwała ortograficzna nr 6 Rady Języka Polskiego);
  • w nazwach typu Dumas ojciec, Dumas syn, Strauss starszy, Strauss młodszy, Paweł junior, Paweł senior itp. człony podrzędne powinny być zapisywane małą literą; wyjątek stanowią połączenia tradycyjne, zwłaszcza dotyczące postaci starożytnych, np. Pliniusz Starszy (uchwała ortograficzna nr 8 Rady Języka Polskiego);
  • połączenie cząstki -lecie i cyfr rzymskich można stosować wtedy, gdy liczebnik nie jest większy niż 39, a więc jeśli do zapisu nie trzeba użyć cyfr rzymskich oznaczonych znakami L, C, D, M (uchwała ortograficzna nr 8 Rady Języka Polskiego).

Anita Medoń-Wosz