2(31)/2008

Spis treści:


Wstęp

Usługi biblioteczne dla kształcenia na odległość

Z Schindlerem w tle

Kilka refleksji po przeczytaniu Śmierci książki Łukasza Gołębiewskiego

Niecodzienna wizyta w Bibliotece Głównej UEK

Sto lat temu... wydano „Anię z Zielonego Wzgórza”


Konferencje:

Ojcowie Europy - Alcide de Gasperi - wizje rozwoju zjednoczonej Europy w XXI wieku

Informacja w świecie cyfrowym

Traktat z Lizbony – ratyfikacja i konsekwencje

Warsztaty informatyków bibliotek współtworzących katalog NUKAT: wymiana doświadczeń, propozycje usprawnień

Problemy bezpieczeństwa zbiorów – zagrożenia i metody zabezpieczeń

Biblioteka: klucz do sukcesu użytkowników

Wspólnotowe instrumenty monitoringu opinii publicznej: rola Komisji Europejskiej, publikacje Eurobarometr i tendencje migracyjne w integrującej się Europie

Przestrzeń informacyjna biblioteki akademickiej - tradycja i nowoczesność

II Spotkanie Polskiej Grupy Użytkowników VTLS Virtua


Staże zawodowe:

Sprawozdanie ze stażu zawodowego w Bibliotece Politechniki Krakowskiej

Sprawozdanie ze stażu zawodowego w Bibliotece Głównej Akademii Pedagogicznej w Krakowie


Nowości:

Nowe czasopisma w zbiorach Biblioteki

Najnowsze publikacje w zbiorach Centrum Dokumentacji Europejskiej

Nowości Biblioteki Depozytowej Banku Światowego

Nowości Biblioteki Depozytowej IMF

Nowości Akademickiej Biblioteki Cyfrowej


Sprawozdanie z działalności Biblioteki Głównej Akademii Ekonomicznej / Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie w 2007 roku

Sprawozdanie za 2007 rok: dydaktyka

Podsumowanie dydaktyki bibliotecznej za 2007 r. oraz porównanie ze statystyką dydaktyki za 2006 r. wraz z wnioskami jej dotyczącymi

Wystawy 2007

Czy wiesz, że...

Wyciągnięte z sieci

Usługi biblioteczne dla kształcenia na odległość

Wprowadzenie

Zmieniające się realia, w szczególności postęp w zakresie technologii informacyjnych i komunikacyjnych wpływa na zmianę oczekiwań wobec oferty bibliotecznej. W zakresie kształcenia wyższego rozwój technologii skutkuje rozszerzaniem oferty edukacyjnej o nowe formy kształcenia, w szczególności nauczania na odległość. Większość uczelni wyższych podejmuje starania, aby odpowiedzieć na potrzeby studentów w tym zakresie. Przykładowe oferty edukacji na odległość realizowane prze polskie uczelnie to np. Centrum Otwartej i Multimedialnej Edukacji Uniwersytetu Warszawskiego, czy Ośrodek Kształcenia na Odległość (OKNO) Politechniki Warszawskiej, E-sgh (system nauczania przez Internet Szkoły Głównej Handlowej), Uczelniana Platforma e-Learningowa AGH w Krakowie, Polski Uniwersytet Wirtualny, Politechnika Gdańska – Moodle, StudiaNet – oferta Politechniki Koszalińskiej, Centrum e-Learningu UEK i in.
Uczelnie wyższe rozszerzając swoją ofertę dydaktyczną o kształcenie na odległość zobowiązane są do przestrzegania warunków określonych w rozporządzeniu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dn. 25.09.2007 (Dz. U. 2007 Nr 188, poz. 1347). Rozporządzenie reguluje m. in. liczbę godzin zajęć dydaktycznych, które mogą się odbywać na odległość. Określa ono również warunki, które muszą być spełnione, aby mogła być prowadzona ta forma kształcenia.

Standardy usług bibliotecznych na odległość

Z perspektywy biblioteki studenci na odległość stanowią wyzwanie związane z potrzebą wprowadzenia zmian organizacyjnych, odzwierciedlających potrzeby nowej kategorii użytkowników. Biblioteki polskie stojąc u progu zmian mogą korzystać z doświadczeń amerykańskich bibliotek akademickich, które z powodzeniem wdrożyły usługi biblioteczne dla kształcenia na odległość. Wytyczne dla tego typu usług zostały sformułowane przez ACRL (Association of Colleges and Research Libraries) [1]. ACRL już w 1963 przygotowało dokument Guidelines for Library Services to Extension Students, który stanowi cyklicznie uaktualniany opis standardów usług bibliotecznych dla kształcenia niestacjonarnego. Przygotowane przez ACRL wytyczne stały się wzorem dla podobnych dokumentów przygotowywanych przez inne stowarzyszenia np. kanadyjskie Canadian Library Association [2], czy międzynarodowe Commonwelth of Learning [3].
ACRL swoje wytyczne dla usług bibliotecznych na odległość ujęło w kilka głównych punktów:
  • Filozofia;
  • Zarządzanie;
  • Finanse;
  • Personel;
  • Udogodnienia;
  • Dokumentacja;
  • Edukacja biblioteczna.
Omówione zostaną wybrane kwestie poruszone w poszczególnych rozdziałach Guidelines wraz z praktycznymi przykładami bibliotek, które wdrożyły, lub starają się wdrożyć, zaproponowane przez ACRL standardy.

1. Filozofia

W szczególny sposób podkreślono znaczenie konieczności umożliwienia uczestnikom kształcenia (zarówno studentom, jak i wykładowcom) dostępu do równoważnych usług bibliotecznych, niezależnie od tego, gdzie przebywają użytkownicy. W Guidelines jest to mocno podkreślone już w pierwszym rozdziale – Filozofia: Access to adequate library services and resources is essential for attainment of superior academic skills in post-secondary education, regardless of where students, faculty, and programs are located. Wynika stąd potrzeba, aby przede wszystkim zastanowić się, w jaki sposób biblioteka może zrekompensować studentom na odległość brak dostępu fizycznego do biblioteki (lub utrudniony dostęp, poprzez sporadyczne wizyty na uczelni). Wszystko to w myśl zasady, że zadaniem biblioteki jest dostarczyć informację taką, jak jest potrzebna, wtedy gdy jest potrzebna, niezależnie od tego, gdzie przebywa użytkownik [4]. Wymaga to rozważenia, które usługi biblioteczne będą najbardziej przydatne oraz w jaki sposób powinny być oferowane. Jednym z rozwiązań jest duplikowanie usług bibliotecznych w środowisku elektronicznym [5], co oznacza zarówno potrzebę utworzenia zasobów dokumentów w formie elektronicznej, kształcenia w zakresie wyszukiwania informacji za pośrednictwem technik nauczania na odległość oraz dostęp do usług informacyjnych w środowisku elektronicznym.

2. Zarządzanie

Kolejny rozdział Guidelines odnosi się do kwestii zarządzania usługami bibliotecznymi na odległość. Określono w nim szczegółowo zadania biblioteki w zakresie planowania i organizacji usług bibliotecznych na odległość. Zasugerowano, aby biblioteka wyznaczyła bibliotekarza, który będzie odpowiedzialny za koordynowanie działań związanych z implementacją tego rodzaju usług. W sposób szczególny podkreślono konieczność oceny potrzeb użytkowników w zakresie usług bibliotecznych na odległość i tworzenia na tej podstawie planów działania. Z kolei już po wdrożeniu usług konieczna jest okresowa ocena ich przydatności dla użytkowników. Warto zauważyć, że istnieją już tego typu badania satysfakcji użytkowników bibliotecznych na odległość, przeprowadzone np. przez Penn State Libraries [5], czy University of Illinois at Urbana-Champaign [6].
Organizacja usług bibliotecznych powinna odbywać się w porozumieniu z osobami bezpośrednio zaangażowanymi w organizację kształcenia na odległość [1]. Z drugiej strony podkreślono również potrzebę włączania się bibliotekarzy w tworzenie programów kształcenia na odległość, dzięki czemu możliwa jest bardziej adekwatna polityka gromadzenia zbiorów oraz efektywniejsze planowanie usług bibliotecznych na odległość. Przykładem tego typu współpracy mogą być działania prowadzone przez Feinberg Library – biblioteki Plattsburgh State University of New York, gdzie bibliotekarze wraz z wykładowcami czynnie włączają się w tworzenie programów kształcenia [7].
Istotnym elementem zarządzania tego typu usługami, jest ich promocja w środowisku osób związanych z kształceniem na odległość. Konieczność promocji zauważa również Smiti [4], podkreślając, że studenci na odległość zazwyczaj nie mają pojęcia o istnieniu adresowanych do nich usług bibliotecznych. Promocja usług bibliotecznych na odległość musi być skierowana również do wykładowców. Smiti [4] zauważa, że studenci zazwyczaj korzystają z tego typu usług, o ile zostaną o nich poinformowani i zachęceni przez swoich wykładowców.
Zadaniem biblioteki jest oczywiście zaplanowanie nie tylko odpowiedniego dostępu do usług bibliotecznych, ale również zapewnienie odpowiedniego zaplecza technicznego, umożliwiającego realizację tych usług.

3. Finanse

W Gudelines określono jasno, że instytucja macierzysta odpowiedzialna jest za zapewnienie zaplecza finansowego, które umożliwi bibliotece realizację usług bibliotecznych na odległość, ekwiwalentnych do usług tradycyjnych i jednocześnie spełniających warunki określone w Guidelines (The originating institution should provide continuing, optimum financial support for addressing the library needs of the distance learning community sufficient to meet the specifications given in other sections of these „Guidelines” [...]) [1]. Rzeczywistość biblioteczna bywa zazwyczaj inna, a walka o odpowiednie fundusze nie jest łatwa. Stąd też konieczność rozważenia, w jaki sposób można zredukować koszty, nieodzowne jest również planowanie i ocena usług bibliotecznych pod kątem potrzeb użytkowników.
Kwestia finansowania usług bibliotecznych na odległość może być rozwiązana w trojaki sposób, koszty:
Warto zauważyć, że pewne zmiany nie wymagają dodatkowych nakładów finansowych, np. wydłużenie okresu wypożyczeń dla studentów na odległość, wyznaczenie koordynatora ds. usług bibliotecznych na odległość. Inne zmiany, które pociągają za sobą konkretne koszty i wymagają dokładnej analizy głównie z punktu widzenia ich przydatności, pociągają za sobą konieczność przede wszystkim zebrania informacji o potencjalnych użytkownikach tego rodzaju usług (np. liczba studentów i wykładowców na odległość, ile spośród nich korzysta z zasobów biblioteki, jakiego rodzaju usługi preferują).

4. Personel

Analiza potrzeb użytkowników może również służyć ocenie, ile osób spośród personelu bibliotecznego powinno być odpowiedzialnych za koordynację usług bibliotecznych na odległość. W standardach ACRL określono przede wszystkim, co należy do zadań bibliotekarza odpowiedzialnego za tę część usług bibliotecznych. Obok planowania, wdrażania, koordynacji i oceny usług i zasobów, powinien potrafić ocenić potrzeby i umiejętności informacyjne użytkowników[1]. W związku z tym bibliotekarz koordynujący usługi biblioteczne na odległość obok tradycyjnych umiejętności bibliotekarskich, powinien posiadać wiedzę na temat Internetu i www, znajomość nowoczesnych technologii i projektowania stron www, marketingu oraz znajomość kwestii prawnych związanych z prawem autorskim[4]. Wynika z tego konieczność m.in. nieustannego dokształcania się bibliotekarzy, aby byli w stanie sprostać stojącym przed nimi nowym wyzwaniom. Dla uczelni kształcących bibliotekarzy jest to nowe zadanie, aby w swojej ofercie edukacyjnej uwzględniać zagadnienia związane z pracą bibliotekarza z użytkownikami na odległość. Kwestie związane z dokształcaniem się personelu bibliotecznego odpowiedzialnego za usługi na odległość zostały w Guidelines podkreślone w ostatnim rozdziale – Edukacja biblioteczna [1].

5. Udogodnienia

Szeroko rozumiane „Udogodnienia” oznaczają po prostu pewne warunki techniczne niezbędne do prowadzenia usług bibliotecznych na odległość, poczynając od wyodrębnionej przestrzeni (biuro), przez np. odrębną, przeznaczoną na potrzeby usług na odległość linię telefoniczną, adres e-mail, dostęp do kserokopiarki, czy chociażby regał na książki dla studentów na odległość. Nie sposób wypunktować wszystkich potrzebnych rozwiązań materialnych, bo są one przede wszystkim uzależnione od potrzeb, w Guidelines podkreślono tylko, że udogodnienia powinny być wystarczające, aby dało się zrealizować cele określone w programach nauczania na odległość [1].

Jednym z końcowych rozdziałów Guidelines jest Dokumentacja, która wedle standardów ACRL powinna umożliwiać określenie, w jakim stopniu realizowane są zasady zawarte w Guidelines. Powinna ona obejmować wszelkie dokumenty, które powstały od początku wdrażania usług bibliotecznych na odległość (np. pisemna deklaracja misji i celów tych usług), przez oczywiście szeroko rozumianą statystykę biblioteczną, ale również np. drukowane przewodniki dla użytkowników. Wszystkie te dane pozwalają na ocenę stopnia wdrożenia usług bibliotecznych na odległość oraz oszacowanie potrzeb w tym zakresie, dzięki czemu możliwe jest zaplanowanie dalszych etapów rozwoju tego typu usług.

Podsumowanie

Omówione standardy usług bibliotecznych na odległość są oczywiście przystosowane do realiów funkcjonowania bibliotek amerykańskich i z pewnością nie wyczerpują tematu, sygnalizując tylko wybrane kwestie. Dla polskich bibliotek mogą jednak stanowić pewne wytyczne, pomocne przy planowaniu i organizacji usług bibliotecznych na odległość. Już w tym momencie są podejmowane pewne inicjatywy, które mogą służyć środowisku osób związanych z kształceniem na odległość. Wśród nich można wymienić tworzenie bibliotek cyfrowych, które umożliwiają czytelnikom dostęp do pełnych tekstów. Warto wspomnieć również o projekcie biblioteki Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie – Elektroniczna archiwizacja skryptów AGH. Biblioteka we współpracy z uczelnią rozpoczęła w 1999 roku akcję digitalizacji skryptów uczelnianych [9].
Również szereg innych działań bibliotek może być przydatnych dla kształcących się na odległość. Warto wspomnieć choćby o tworzonych przez biblioteki bazach danych, dostępnych przez Internet, w których można znaleźć dane nie tylko bibliograficzne, ale również pełne teksty (np. baza Nauki Społeczne – Biblioteka UEK). Dla użytkowników na odległość pomocne w zorientowaniu się, jak korzystać z usług bibliotecznych są szkolenia biblioteczne on-line. Zastępują one tradycyjne formy informowania o sposobach korzystania ze zbiorów biblioteki i ułatwiają czytelnikom zdobywanie informacji (przykładowe szkolenia biblioteczne on-line: Biblioteka UW [10], Biblioteka UEK [11]). Użytkownicy usług bibliotecznych na odległość korzystają również z usług bibliotecznych za pośrednictwem Internetu, stąd też duże znaczenie internetowych serwisów bibliotecznych, dzięki którym czytelnik powinien mieć możliwość dostępu do potrzebnych informacji. Polskie biblioteki nieustannie ulepszają swoje strony internetowe, umożliwiając np. przeszukiwanie różnych dokumentów gromadzonych przez bibliotekę przy pomocy jednego narzędzia, czego przykładem może być Centralna Wyszukiwarka BG UEK [12].
Wszystkie te działania wymagają jednak koordynacji oraz lepszej promocji, tak aby studenci zdawali sobie sprawę, że mają dostęp do szeregu informacji udostępnianych przez biblioteki w sieci. Biblioteki ze swojej strony, powinny działać w ścisłej współpracy z uczelnianymi ośrodkami e-learningowymi, co pozwoli nie tylko na lepsze dostosowanie oferty bibliotecznej do potrzeb użytkowników, ale również umożliwi bezpośrednią promocję usług wśród wykładowców i studentów. Celem podejmowanych w ten sposób działań jest zapewnienie odpowiedniej jakości usług bibliotecznych, które są niezbędne, aby mówić o kształceniu wyższym na odpowiednim poziomie.

Magdalena Midura



Literatura cytowana:

[1] ACRL: Guidelines for Distance Learning Library Services [Dok. elektroniczny]. Dostęp on-line   [Powrót]

[2] CLA: Guidelines for Library Support of Distance and Distributed Learning in Canada [Dok. elektroniczny]. Dostęp on-line   [Powrót]

[3] COL: Developing Library and Information Services for Distance Education [Dok. elektroniczny]. Dostęp on-line    [Powrót]

[4] Smiti G.: Academic Librarians and Distance Education: Challenges and Opportunities. Reference & User Services Quarterly Chicago: Winter 2003, Vol. 43, Iss. 2; p. 18-155.   [Powrót]

[5] Mutinta M., E. Stern Cahoy: Meeting the needs of remote library users. Library Management Bradford: 2003, Vol. 24, Iss. 6/7; p. 281-291.   [Powrót]

[6] Kazmer Michelle M.: Distance education students speak to the library: Here's how you can help even more. The Electronic Library Oxford: 2002, Vol. 20, Iss. 5; p. 395-401.   [Powrót]

[7] Heller-Ross H.: Library Support for Distance Learning Programs: A Distributed Model. JLSDE vol II. No. 1 – July 1999, [Dok. elektroniczny]. Dostęp on-line    [Powrót]

[8] Gadd E.: Meeting the library needs of distance learners without additional funding. Library Management Bradford: 2002, Vol. 23, Iss. 8/9; p. 359-369.   [Powrót]

[9] Dobrzyńska-Lankosz E. : Digitalizacja zbiorów bibliotecznych jako jedna z form wspomagania procesu dydaktycznego [Dok. elektroniczny]. Dostęp on-line   [Powrót]

[10] Szkolenie biblioteczne COME UW [Dok. elektroniczny]. Dostęp on-line   [Powrót]

[11] Szkolenie biblioteczne BG UEK [Dok. elektroniczny]. Dostęp on-line   [Powrót]

[12] Centralna wyszukiwarka BG UEK [Dok. elektroniczny]. Dostęp on-line   [Powrót]