1(30)/2007

Spis treści:


Wstęp

Nobel 2007 w dziedzinie ekonomii za zbudowanie podstaw teorii projektowania mechanizmów

Polska członkiem strefy Schengen

Indeksowanie sposobem na skuteczne zarządzanie informacją

360 Search - Centralna Wyszukiwarka

Sto lat temu...


Konferencje:

Książka i jej czytelnik - dokąd zmierzamy

Partnerzy Bibliotek

Uwagi na marginesie IX Krajowego Forum Informacji Naukowej i Technicznej (Zakopane, 25-28 września 2007 r.)

Stan i perspektywy stosunków polsko-niemieckich - 2007

Europa bez granic - szkolenie dla pracowników bibliotek województwa małopolskiego


Staże zawodowe:

W Bibliotece Głównej Uniwersytetu Gdańskiego

W Bibliotece Jagiellońskiej


Nowości:

Nowe czasopisma w zbiorach Biblioteki

Najnowsze publikacje w zbiorach Centrum Dokumentacji Europejskiej

Nowości Biblioteki Depozytowej Banku Światowego

Nowości Biblioteki Depozytowej EBOR

Nowości Biblioteki Depozytowej IMF


Z prac Rady Wykonawczej Konferencji Dyrektorów Bibliotek Szkół Wyższych (KDBSW)

Czy wiesz, że...

Wyciągnięte z sieci

Staż zawodowy w Bibliotece Jagiellońskiej

Myśl, że będę miała okazję poznać pracę zacnej „Jagiellonki” od tzw. kuchni, że dane mi będzie poznać zakamarki, gdzie Czytelnicy wstępu nie mają, miła była memu sercu bibliotekarza. Nowy gmach Biblioteki robi imponujące wrażenie. Panowie ochroniarze w garniturach i krótkofalówkach w ręku, niewątpliwie dodają powagi miejscu, stojąc na straży tej instytucji.

Swoją praktykę, czyli staż służbowy w Bibliotece Jagiellońskiej rozpoczęłam od Oddziału Gromadzenia i Uzupełniania Zbiorów. W jego skład wchodzi pięć sekcji.

Pierwszego dnia poznałam funkcjonowanie Sekcji Egzemplarza Obowiązkowego. Pracę w tym miejscu reguluje Ustawa o obowiązkowych egzemplarzach bibliotecznych, która nakłada na wydawców i wydawnictwa polskie obowiązek przesyłania każdej, wydanej przez siebie pozycji w liczbie 2 egzemplarzy do Biblioteki Narodowej i Biblioteki Jagiellońskiej oraz po 1 egzemplarzu do kilku jeszcze innych bibliotek w Polsce (nie ma wśród nich Biblioteki Głównej Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, BG UEK). Niestety prawo to, w wielu przypadkach, funkcjonuje tylko w teorii. Wielu wydawców „udaje”, że ten obowiązek ich nie dotyczy, wielu przysyła po jednym tylko egzemplarzu, zmuszając Pracowników Sekcji do podejmowania tzw. korespondencji upominającej (potocznie nazywanej „urgowaniem”). Sytuację niewątpliwie może pogorszyć fakt wejścia w życie ustawy nakładającej 7% VAT na książki. Wówczas wydawnictwa, zasłaniając się niekorzystną sytuacją na rynku książki oraz dobrymi prawnikami, mogą „zapomnieć” i zignorować zupełnie nałożony na nich obowiązek, a tym samym nieświadomie i bezpowrotnie pozbawić przyszłe pokolenia swojej spuścizny wydawniczej.

Niemniej i tak pracownicy Sekcji EO są dosłownie i w przenośni „zasypywani” ogromną liczbą książek, wydawnictw ciągłych i elektronicznych, wszelkimi dokumentami życia społecznego (np. foldery sklepów spożywczych w Krakowie, programy teatralne) i gadżetami dołączanymi do czasopism. Ciekawym jest, że jeśli chodzi o te ostatnie, w postaci np. kolekcji miniatur zegarów, płyt CD, modeli do składania, sklejania oraz multimedialnych baz wiedzy, wszystkie one muszą znaleźć swoje miejsce i w katalogu komputerowym i później w magazynie. W ramach egzemplarza obowiązkowego przychodzi mnóstwo wydawnictw i gadżetów dla dzieci. Decyzją Sekcji było zachowanie jednego egzemplarza, jako archiwalnego w BJ i przekazanie drugiego Akcji Humanitarnej, która oddaje je np. do domów dziecka.

Drugi dzień spędziłam w Sekcji Przechowywania i Udostępniania Czasopism, gdzie miałam okazję zobaczyć imponujących rozmiarów zasób magazynu czasopism. Ogromna liczba naukowych, popularnych, regionalnych, lokalnych, ideologicznych, religijnych i wielu jeszcze innych tytułów obrazuje bogactwo rynku czasopism w Polsce. Ciekawe, że najbardziej obowiązkowe w przysyłaniu swoich egzemplarzy do BJ są małe, lokalne wydawnictwa. BJ przechowuje 753 886 woluminów czasopism i jest to liczba, która 15-krotnie przekracza zasób zgromadzony w naszej BG UEK. Obok tego BJ prenumeruje czasopisma zagraniczne (w tej chwili ponad 300 tytułów).
W Czytelni Czasopism na półkach, tematycznie ułożone są najbardziej popularne tytuły z bieżącego roku (inaczej niż w Czytelni Czasopism Bieżących BG UEK, gdzie obowiązuje alfabetyczny, według tytułów, układ czasopism). Pozostałe tytuły oraz numery archiwalne (dwa lub trzy lata wstecz) gromadzone są w magazynie podręcznym obok Czytelni.

Trzeci dzień poświęcony był sprawom kupna książek, czasopism oraz baz danych. Zajmuje się tym Sekcja Kupna. Jeszcze raz przypomnę, że BJ otrzymuje prawie wszystko, co ukazuje się na polskim rynku wydawniczym, w ramach egzemplarza obowiązkowego (EO). Jeśli chodzi o książki, to istnieje czasem potrzeba dokupienia kolejnych egzemplarzy danego tytułu, na życzenie bądź to pracowników poszczególnych agend BJ, bądź bibliotek instytutowych UJ lub samych czytelników. W przypadku czasopism polskich kupowanych jest dodatkowo ponad 60 tytułów prasy codziennej i popularnonaukowej, która w ramach EO co prawda dociera do BJ, ale z miesięcznym opóźnieniem.

Jak już wcześniej wspomniałam kupowanych jest ponad 300 tytułów czasopism zagranicznych. Część z nich zostaje w BJ, a część zamawiana jest na potrzeby bibliotek instytutowych UJ. Cała procedura kupowania czasopism od kilku już lat, podobnie jak w BG UEK, odbywa się na zasadzie przetargów, zgodnie z ustawą Prawo zamówień publicznych. Jest to, niestety procedura bardzo sformalizowana i raczej utrudniająca pracę bibliotekarzom. Przetarg wygrywa firma oferująca najniższą stawkę za wykonaną usługę, co w praktyce nie zawsze idzie w parze z solidnością wykonania. Cały zakup czasopism dla BJ podzielony jest na tzw. cztery listy: dwie zawierają czasopisma z krajów Unii Europejskiej dla BJ i jednostek UJ. Dwie kolejne, to tytuły czasopism ukazujących się poza krajami UE zamawiane również na potrzeby BJ i instytutów UJ. Każdą z czterech wymienionych list może obsługiwać inny dostawca.

Dzięki tej Sekcji zbierane są również wszelkie informacje i artykuły ukazujące się w prasie na temat Biblioteki lub szeroko pojętej działalności UJ. Dokładniej, jest to usługa zlecona Agencji Prasowo-Informacyjnej Glob, która co miesiąc przysyła wycinki prasowe z podaniem wszelkich danych bibliograficznych. Na tym nie kończy się praca tej Sekcji. Obok wymienionych zadań, to także kupowanie baz danych i elektronicznych wersji czasopism w ramach konsorcjów oraz procedurowanie zagubionych książek. Z Wypożyczalni dostarczane są tu tzw. karty zagubionego dzieła. Ważnym jest odkupienie dokładnie tego samego wydania danej pozycji. Jeśli Czytelnik nie zdołał odkupić książki (lub kupić takich pozycji, których BJ jeszcze nie posiada) ustalana jest kara w odpowiedniej wysokości.

Kolejna i zarazem ostatnia sekcja, zajmująca się gromadzeniem zbiorów dla BJ, to Sekcja Wymiany i Darów. Dowiedziałam się, że najlepsze czasy dla wymiany zbiorów z bibliotekami w Polsce, ale głównie z zagranicznymi, przypadły na lata 70. i 80. ubiegłego wieku. Był to właściwie jedyny sposób dotarcia do literatury zagranicznej i do zeszytów naukowych wydawanych przez poszczególne uczelnie. Zresztą do dziś, z uwagi na finanse, sytuacja niewiele się zmieniła. BJ oferuje swoim zagranicznym kontrahentom, czyli bibliotekom naukowym, uniwersyteckim, narodowym swoje własne wydawnictwa, zeszyty naukowe UJ, dublety lub to, co ukazuje się na krakowskim rynku wydawniczym i dotyczy krakowskich instytucji np. kościołów, muzeów, bądź Wawelu. Czasem wymiana polega na zasadzie książka za książkę i taka sytuacja ma miejsce w przypadku Biblioteki Kongresu. W większości komórek zajmujących się wymianą w bibliotekach zagranicznych pracują Polacy, co znacznie ułatwia współpracę i przyspiesza całą procedurę wymiany.

W przypadku darów, można sytuację zobrazować stwierdzeniem, że książka sama „przychodzi” do biblioteki. Książki spływają od osób prywatnych (także z zagranicy), które bądź są ich autorami, bądź to likwidują swoje prywatne biblioteki lub przekazują odziedziczoną spuściznę. I tak do BJ zwrócił się Urząd Skarbowy z prośbą o zagospodarowanie bogatego księgozbioru, należącego do pewnego socjologa krakowskiego, który nie miał spadkobierców. Trafił także księgozbiór, który przypłynął z USA. Otrzymywane są także książki pochodzące z likwidowanych lub modernizowanych bibliotek instytucji i zakładów. Każdą taką książkę trzeba przede wszystkim porównać z zasobami BJ i zadecydować, czy będzie to egzemplarz archiwalny, użytkowy, dublet itd. Następnie oszacować, nadać akcesję, wpisać do rejestru i zakończyć całą procedurę wysłaniem listu z podziękowaniami.

Kolejny tydzień praktyki spędziłam w Oddziale Dokumentów Audiowizualnych. Tutaj opracowywane są wszelkiego rodzaju zbiory elektroniczne zwarte, ciągłe, dźwiękowe niemuzyczne, a więc książki, wydawnictwa statystyczne, multimedialne wydawnictwa edukacyjne, książki czytane przez lektorów, dokumenty życia społecznego, kartografia, filmy. Wszystkie zbiory mające postać kasety bądź, i to już w przeważającej formie, płyty CD. Podobnie, jak w przypadku książek, w ramach egzemplarza obowiązkowego, BJ otrzymuje (lub powinna otrzymywać) wszystko, co ukazuje się na tym rynku wydawniczym. Miesięcznie opracowuje się tu ponad 150 dokumentów elektronicznych.

Kolejny etap mojego stażu przebiegał w Oddziale Informacji Naukowej i Katalogów. W czytelni OIN osoby, które chcą skorzystać z dostępnych tu komputerów, wpisują się do księgi odwiedzin, okazują swoją kartę, która zostaje zeskanowana, a czytelnik otrzymuje numer, który jest jednocześnie numerem komputera, przy którym może pracować. System ten umożliwia elektroniczną rejestrację czytelników i jednoczesne prześledzenie historii wyszukiwania w danym komputerze przez tegoż czytelnika. Osoby które chcą skorzystać z dostępnego tu księgozbioru podręcznego, wpisują się jedynie do księgi odwiedzin (podobnie jak we wszystkich czytelniach BG UEK). A przyznać trzeba, że księgozbiór OIN jest imponujący i obejmuje ponad 11 tysięcy woluminów. Nabytki rozlokowano na regałach, według obowiązującego tu Schematu Katalogu Systematycznego Księgozbiorów Podręcznych (według dziedzin wiedzy, a każda dziedzina oznaczona jest kolejną literą alfabetu). W Bibliotece Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie księgozbiory również uporządkowane są tematycznie, z tym, że obowiązuje tu Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna, która nadaje każdemu z działów jedną bądź ciąg cyfr. Czytelnicy mają swobodny dostęp do bibliografii, słowników, encyklopedii ogólnych i dziedzinowych, narodowych, regionalnych i kontynentów, polskich i zagranicznych oraz tych dotyczących filozofii, socjologii, historii, demografii, etnografii, sztuki, medycyny, oświaty, wojska, muzyki, techniki, rolnictwa, a także do obszernego zbioru z bibliotekoznawstwa i informacji naukowej. Pracownicy OIN redagują stronę domową BJ i wszelkiego rodzaju ulotki informacyjne o BJ, organizują wystawy nowości książkowych, testują i udostępniają bazy danych na CD i on-line oraz prowadzą cykl wykładów Ars Quaerendi: Wyszukiwanie informacji – narzędzia i strategie. Celem tych wykładów, przeznaczonych dla wszystkich zainteresowanych, nawet tych nie będących czytelnikami BJ, jest najogólniej ujmując, pokazanie możliwości i sposobów wyszukiwania potrzebnej informacji w dostępnych w Bibliotece źródłach informacji.

Cały zespół Oddziału Informacji Naukowej i Katalogów podzielony jest na dwie sekcje: Kwerend oraz Informacji Bibliograficznej i Katalogowej.

Ciekawie wygląda sprawa odpowiedzi na kwerendy. Odpowiedzi na zadawane pytania, przychodzące teraz najczęściej w formie e-maila, udzielane są na bieżąco, a ja z ciekawości przejrzałam pytania zadane w 1976 roku. Pisane odręcznie lub na maszynie (czasem już na papierze firmowym, jeśli kwerenda pochodziła z instytucji) zawierały pytania o pozycje z zakresu magii, posiadanych utworów scenicznych, akt spraw karnych, prośby o wykonanie fotokopii dawnych afiszy teatralnych, o sprawdzenie rodowodów rodzin, o porównanie fragmentów tekstu w kilku przekładach, o przekopiowanie i wysłanie nekrologu oraz wiele innych, równie ciekawych. Pytania pochodziły od osób prywatnych i instytucji (naukowych, bibliotek, zakładów pracy), z Polski i z zagranicy (Węgry, USA, Kanada, Francja, Wielka Brytania). Była nawet kwerenda pochodząca z uniwersytetu na Hawajach, od pracującego tam Polaka, czy BJ posiada jakieś polonica odnoszące się do rejonu środkowego i południowego Pacyfiku, w celu opracowania zagadnienia kulturalnego i naukowego wkładu Polaków do rozwoju ww. obszaru.

W tym oddziale tworzona jest też bio-bibliograficzna Baza Biogramów. Zawiera ona prawie 30 tys. rekordów notujących biogramy i bibliografie osobowe Polaków żyjących w XX i XXI w., zamieszczone w czasopismach i wydawnictwach zbiorowych. Często notuje też daty i miejsca urodzin oraz śmierci poszczególnych osób i rodzaj uprawianej przez nich działalności czy zawód. Podstawą tworzenia tej bazy jest oczywiście Przewodnik BibliograficznyBibliografia Zawartości Czasopism, ale biogramy można znaleźć w bardzo różnych miejscach. Tworzona od 1990 roku i dostępna jedynie na terenie BJ baza, jest na bieżąco uzupełniana. To ważne źródło informacji o życiu osób mało znanych lub w ogóle nieznanych, bo pojawiają się nawet biogramy gospodyń domowych.

Oddział służy też użytkownikom BJ informacją katalogową. Katalog Biblioteki Jagiellońskiej ma swoją długą historię, której początki związane są z osobą belgijskiego zakonnika i bibliotekarza Arseniego Teodora Fasseau. W 1775 roku, z inicjatywy Alojzego Putanowicza, ówczesnego prefekta Biblioteki, uporządkował on i skatalogował zbiory BJ. Sklasyfikował rękopisy i wyodrębnił 7 działów: teologię, literaturę, filozofię, prawo, matematykę, medycynę, historię UJ i sporządził ich katalog. Alfabetyczny katalog najstarszych druków Biblioteki to Katalog Podstawowy (tzw. Stary) druków zwartych wydanych do roku 1949. Dostępny jest wyłącznie on-line w postaci zbioru zeskanowanych kart katalogowych, co umożliwia ochronę tego cennego zabytku. Głównym katalogiem Biblioteki jest obecnie Komputerowy Katalog Zbiorów Bibliotek UJ w systemie Virtua (w tym samym systemie pracuje BG UEK). Obok tych dwóch katalogów elektronicznych, istnieją jeszcze tradycyjne katalogi kartkowe: katalog książek wydanych w latach 1950-1993, katalog czasopism (polskie tytuły – zasób do 1994 roku; zagraniczne zasób z lat 1950-1994) oraz katalog czasopism zagranicznych wydanych do 1949 roku, katalog systematyczny, o zbiorach z lat 1945-1993, uszeregowany według głównych działów wiedzy, a w ich obrębie, według jeszcze bardziej szczegółowych zagadnień oraz katalog przedmiotowy, obejmuje polskie książki wydane w latach 1950-1992. Obok tego, istnieje katalog notujący zawartość bibliotek instytutowych UJ. Orientację w tylu katalogach, jak również krótkie przeszkolenie oferują na miejscu bibliotekarze dyżurujący w sali katalogowej.

Ostatni tydzień praktyki spędziłam w Oddziale Udostępniania Zbiorów, który podzielony jest na trzy sekcje. Pierwsza to Sekcja Czytelń i Księgozbiorów Podręcznych. W jej skład wchodzi Lectorium (Czytelnia Główna), Czytelnia Europeistyczna, Pracowników Nauki oraz Gazet. Przyznam, że Lectorium robi imponujące wrażenie. Ponad 200 miejsc dla czytelników, 26 tysięcy woluminów bogatego księgozbioru podręcznego, rozlokowanego na dwóch poziomach, półmrok, złamany światłem lampek przy stołach do pracy, stwarzają wyczuwalną aurę naukowości. Tu również prowadzona jest elektroniczna rejestracja czytelników. Barkod z karty czytelniczej (lub ostatnio z elektronicznych legitymacji studenckich) i barkod z czytelnianego bloczka zostają wprowadzone do komputera. W ten sposób czytelnik zostawiając swoją kartę, dostaje bloczek, który identyfikuje numer stolika, przy którym może pracować. Z tym numerem przechodzi, do tzw. „przechowalni”, w której dostaje zamówione elektronicznie pozycje (z magazynu książek lub czasopism), zabiera je ze sobą na salę, a rewersy umieszczane są na jego koncie, czyli w przegródkach obok zostawionej karty bibliotecznej. Książki z magazynów dostarczane są w tzw. systemie telelift, który na zasadzie ruchomych wagoników, dostarcza książki z magazynów do „przechowalni” i odwrotnie.

W zakresie działań tej Sekcji jest również opracowanie księgozbiorów podręcznych dla poszczególnych czytelń oraz księgozbiorów znajdujących się w gabinetach Dyrekcji i innych pracowników Biblioteki. Na etapie gromadzenia zbiorów, w Sekcji Egzemplarza Obowiązkowego (EO), pracownicy poszczególnych czytelń (Lectorium, OIN, Starych Druków, Rękopisów, Zbiorów Specjalnych) wybierają te pozycje, które tematycznie pasują do profilu danej czytelni. Zostawiają adnotacje, po czym taka książka, po opracowaniu, wpływa do Oddziału Udostępniania Zbiorów. Na podstawie Schematu Katalogu Systematycznego Księgozbiorów Podręcznych, pozycja przyporządkowana jest do określonego działu (nadawana jest jej druga sygnatura, tzw. sygnatura miejsca na półce, będąca kombinacją litery alfabetu odpowiadającej danemu działowi wiedzy i cyfry). W każdej czytelni obowiązują katalogi kartkowe dla księgozbiorów podręcznych, dlatego końcowym etapem systematycznego opracowania książki są drukowane tutaj fiszki.

Drugą sekcją, która wchodzi w skład Oddziału Udostępniania Zbiorów jest Sekcja Wypożyczania Międzybibliotecznego. Pośredniczy ona w wypożyczaniu pozycji z innych bibliotek (spoza Krakowa), zarówno z terenu Polski, jak i z zagranicy oraz w wypożyczaniu zbiorów BJ. Wszelkie zasady określa "Regulamin szczegółowy dla korzystających z Wypożyczalni Międzybibliotecznej”. Jeśli chodzi o koszty, to w przypadku książek z bibliotek polskich, jest to usługa bezpłatna. Jeśli chodzi o zamówienia z zagranicy, to służą do tego tzw. rewersy IFLA (International Federation of Library Association and Institution), a opłaty regulowane są za pośrednictwem tzw. Voucherów. Mają one postać plastikowych kart równowartości 8 euro. Do każdego zamówienia zagranicznego, do rewersu IFLA dołączana jest odpowiednia ilość Voucherów, plus opłaty pocztowe i to wszystko reguluje czytelnik. Z BJ mogą pożyczać te biblioteki, które założyły tu swoje konta (konieczność wypełnienia deklaracji ze strony domowej i przysłanie jej do Biblioteki). BJ nie wypożycza pozycji z księgozbiorów podręcznych, gazet, dzieł szczególnie chronionych, zniszczonych, wydawnictw albumowych, słowników, encyklopedii, nośników CD.

Ostatnia z sekcji, to Sekcja Wypożyczania Miejscowego. Tutaj, podobnie jak w naszej Bibliotece, dokonuje się wpisów nowych czytelników. Rocznie jest ich ponad 26 tysięcy. Dla podkreślenia, jak ogromna jest ta liczba, porównam ją z liczbą 3315 osób zapisanych w 2006 roku w Wypożyczani BG UEK. Tak duża liczba zapisów wynika z faktu, że BJ pełni jednocześnie funkcję biblioteki narodowej, uniwersyteckiej, naukowej i publicznej. Miałam okazję pobyć cały dzień w Wypożyczalni, przyjrzeć się z bliska pracy w tym dziale, a nawet chwilę w niej uczestniczyć. Otóż dzień rozpoczyna się od odesłania do magazynu zwrotów, czyli tych książek, po które czytelnik nie zgłosił się w ciągu trzech dni od daty ich zamówienia (z magazynu). Kolejna czynność, to posegregowanie partii książek zamówionych przez czytelników z magazynu, alfabetycznie, według nazwisk zamawiających. Oczywiście największa ich liczba przybywa rano (szczególnie ogromne partie bywają w poniedziałki, po weekendowych zamówieniach), a potem przez cały dzień spływają kolejne pozycje, dostarczane z magazynu systemem telelift. I tak część zespołu Wypożyczalni na bieżąco segreguje książki, a pozostała część obsługuje czytelników, których kolejki (przynajmniej w tych pierwszych miesiącach roku akademickiego) przypominają te z lat 80.

Moja praktyka po miesiącu dobiegła końca, a ja czuję ogromną satysfakcję, że mogłam ją odbyć właśnie w Bibliotece Jagiellońskiej. Profesjonalnie przygotowana, dostarczyła mi wiedzy o specyfice i warsztacie pracy w BJ. Wiedzą tą, niewątpliwie podzielę się z moimi współpracownikami, ale głównie będę mogła ją wykorzystywać w pracy z czytelnikami. Chciałabym bardzo podziękować Pani dyrektor Krystynie Sanetrze, opiekunom mojego stażu oraz wszystkim osobom, które miałam przyjemność poznać, a które poświęciły mi czas, pokazywały swoje miejsce pracy, cierpliwie i z wielkim zaangażowaniem opowiadały o tym, czym się zajmują w danym dziale. Wiele się nauczyłam, wymieniłam doświadczenia, spostrzeżenia, zawarłam „biblioteczne” kontakty. W dobie integrującego się świata stałam się bibliotekarzem związanym również z Biblioteką Jagiellońską.

Małgorzata Galik