BIULETYN INFORMACYJNY
BIBLIOTEKI GŁÓWNEJ AE W KRAKOWIE
   
    
    Biuletyn Informacyjny Numer specjalny 2/2007Spis treści


Rynek Główny, mury, bramy i baszty


Wytyczenie największego rynku w Europie


Trzej pierwsi wójtowie zostali zobowiązani do wytyczenia planu miasta, według którego miasto miało się harmonijnie rozwijać. Zaprojektowano jeden z największych i najpiękniejszych rynków Europy: 200 m x 200 m przestrzeni. Oto jak opisał tę historię Jan Długosz:
... „Bolesław Wstydliwy, książę Krakowski i Sandomierski, chcąc swoje stołeczne miasto Kraków pomyślniejszym obdarzyć wzrostem, którego pod rządem Polaków i prawem polskim osiągnąć nie mogło, nadał je prawem średzkim, czyli teutońskim, i ustanowił wójta, który skład miasta i rozpołożenie domostw porozrzucanych bez ładu i szyku zmienił i należycie uporządkował; a utworzywszy po raz pierwszy Rynek środkowy, powyprowadzał z niego rządne i w stosownym kierunku wytknięte ulice”...

Rynek został wytyczony w oparciu o regularną siatkę mierniczą jako kwadratowy plac, z deformacjami wynikającymi z konieczności dostosowania planu do pozostałości osadnictwa sprzed lokacji (kościół Mariacki i kościół św. Wojciecha). Powstał z myślą, aby miejscowi oraz podążający szlakami handlowymi kupcy mieli wystarczająco miejsca do sprzedaży swoich towarów. Pozostałością licznych niegdyś kramów kupieckich są znajdujące się w centrum Rynku Sukiennice.

Rynek Główny początkowo był własnością władcy. W 1358 Kazimierz Wielki zrzekł się prawa do większości obiektów na Rynku Głównym na rzecz miasta. Pierwsza wzmianka pochodzi z roku 1300. Występuje on pod nazwą Rynek, Ring, Circulus lub Forum, nazwy te zachowały się aż do 1882 roku. Później występuje pod nazwą Rynek Główny. Ówczesna nazwa Ring pochodzi od ulicy obiegającej rynek, która dziś pokrywa się z chodnikiem i jezdnią.

Z każdego boku placu wychodzą trzy równoległe do siebie ulice, wyjątek stanowi ulica Grodzka, która najprawdopodobniej istniała i była powszechnie użytkowana przed lokacją miasta. Cztery ulice (Św. Jana, Sienna, Bracka oraz Szewska) przecinające się w środku tworzą cztery kwartały administracyjne: Sławkowski, Rzeźniczy, Grodzki i Garncarski. Jest to pozostałość po rzymskiej tradycji wytyczania miast w oparciu o dwie krzyżujące się osie (w Krakowie skrzyżowanie przypadło w tzw. krzyżu Sukiennic).

W drugiej połowie XIII w. powstały pierwsze obiekty murowane: Sukiennice, sąsiadujące z nimi od wschodu Kramy Bogate (do handlu towarami luksusowymi, o formie zbliżonej do Sukiennic, z 64 komorami handlowymi) i niektóre kamienice. W XIV w. wzniesiono przeważającą część kamienic, ratusz z domem notariusza, Wagę Wielką (Ołowianą), pomiędzy Sukiennicami i kościołem św. Wojciecha, Wagę Małą (Woskową) po wschodniej stronie Kramów Bogatych. Około połowy XIV w. Sukiennice uzyskały formę, która z pewnymi modyfikacjami w XVI i XIX wieku przetrwała do dziś. Zachowany ciąg kramów zamykały od południa i północy postrzygalnie (pomieszczenia urzędu pomiaru sukna), północną z nich nazwano później Syndykówką. Murowaną zabudowę handlową otaczała gęstwina drewnianych kramów (jatek), użytkowanych przez przedstawicieli różnych profesji.

Brukowanie ulic

Ulice w Krakowie brukowano bardzo wcześnie, już w roku 1362 miasto ma swoich brukarzy. Bruk z drobnych kamieni wapiennych jest uważany za typowy dla wczesnośredniowiecznego Krakowa, chociaż równolegle stosowano nawierzchnie z drewna. Wzdłuż domów układano chodniki zwane tretami także tretstyn z kamienia lub drewna, najczęściej z desek. Brukowanie domów zalecały wilkierze, np. z 1373 roku – wyszło postanowienie, że „mieszczanin siedzący w rynku lub przy którejś ulicy, jeśli wjazd do jego posiadłości brukuje, to miasto winno mu dać piasku i kamieni, on zaś sam opłaca robociznę” [Wyrozumski, s. 463].

Bramy i baszty

Kolejne najazdy tatarskie na Kraków (1241 r., 1259-1260), tragiczne w skutkach dla miasta i jego mieszkańców, spowodowały, że zaczęto intensywnie myśleć o obronie miasta, które było najznaczniejsze w Polsce. Po lokacji nie zdołano od razu obwarować miasta. Poważniejsze prace nad obwarowaniem Krakowa przypadły na lata panowania Leszka Czarnego. W roku 1285 mieszczanie krakowscy, których opiece książę powierzył swoją żonę Gryfinę, obronili zamek przed Konradem II Czerskim. W nagrodę otrzymali od księcia – wbrew opinii i woli możnowładców - prawo ufortyfikowania miasta.

Zezwolenie książęce na ufortyfikowanie Krakowa, dane przez Leszka Czarnego w roku 1286, zadecydowało o dalszym rozwoju przestrzennym miasta i stało się drugim ważnym wydarzeniem – po akcie lokacyjnym z roku 1257 – w jego dziejach.

Szybko przyszło mieszkańcom sprawdzić skuteczność częściowo już wzniesionych fortyfikacji. W czasie trzeciego najazdu tatarskiego, który nastąpił na przełomie lat 1287/1288, Kraków obronił się dzięki obwarowaniom drewniano-ziemnym. Przyjmuje się, że na ich linii istniało przynajmniej kilka bram (a może i baszt) murowanych z kamienia.

Główne nasilenie budowy murów obronnych Krakowa przypadło na okres panowania Wacława II (1291-1306). W owym czasie doszło do rozbudowy istniejących bram i baszt oraz wzniesienia nowych i uzupełnienia ciągu muru głównego. Zapisy w księgach miejskich wymieniają już w roku 1307 Bramę Floriańską, a w roku 1311 Bramę Sławkowską. W tym czasie powstały też bramy: Wiślna, Mikołajska, Szewska, Nowa, Grodzka. Bramy miały kształt wież, z ostrołukowymi przejazdami. Zwieńczone były krenelażami, posiadały czasem wielopiętrową, drewnianą nadbudowę. Pierwsze wzmianki o reperacji i modernizacji obwarowań pochodzą z 1369 r. W rachunkach miejskich corocznie pojawiały się wydatki na naprawę i budowę nowych obiektów obronnych.

Średniowieczny Kraków miał 50,5 ha i 2700 m obwodu. Z tekstu przywileju króla Władysława Łokietka dla Krakowa (1306 r.) wnosić można, ze miasto było w całości obwarowane murem obronnym, oczywiście bez włączonego później Okołu. Łokietek zobowiązał się nie łączyć murów miasta z zamkiem wawelskim. W czasach tego monarchy tereny przy kościołach św. Marcina, św. Andrzeja i św. Idziego, znajdujące się poza lokowanym miastem, określano jako przedmieście. Około 1321 r. założono tu osadę o charakterze miejskim, określaną pierwotnie jako „Nova Civitas”, od 1336 r. „Nova Civitas in Okol”, a następnie „Okol”.

Około połowy XIV w. nastąpiło połączenie murem obronnym miasta z Wawelem, a tym samym zastąpienie dotychczasowego wału drewniano-ziemnego ubezpieczenia Okołu nowymi murowanymi umocnieniami. Realizacji podjętej przez Władysława Łokietka myśli rozbudowy obwarowań Krakowa dokonał jego syn, Kazimierz Wielki. Rok 1327 ustalił ostatecznie architekturę murów miejskich.

Do budowy obwarowań wprowadzono nowy system – basztowy, mury wzmocniono wykuszami, rozmieszczonymi regularnie, w odległości skutecznego strzału z łuku. Masywne półbaszty, równe z murem, wysunięto nieco przed lico muru, dzieląc go na równe odcinki zwane kurtynami.

Hejnalica

Ważną rolę w obronie średniowiecznego miasta spełniała wieża wyższa kościoła Mariackiego ukończona w początkach XV w., zwana też hejnalicą i strażnicą. Stąd strażnik wygrywał na trąbce pobudkę, czyli hejnał, a odpowiadali mu hejnaliści bramni, dając hasło do otwierania bram miejskich. W razie niebezpieczeństwa strażnik z wieży Mariackiej uderzał w dzwon. Obronność miasta należała do obowiązku cechów i każdy cech miał powierzony sobie odcinek murów, wraz z bramą i basztami. W spisie z 1473 r. wykaz baszt powierzonych poszczególnym cechom do obrony obejmował 17 wież.

Barbakan

Kluczowym umocnieniem fortyfikacji Krakowa stał się Barbakan wybudowany przed Bramą Floriańską z końcem XV w. Jego budowa wiązała się z zagrożeniem miasta w 1497 r. przez najazd Wołochów wspomaganych przez Turków i Tatarów. Barbakan powstał przy wydatnej pomocy finansowej króla Jana Olbrachta, który dał na ten cel 100 grzywien i osobiście położył kamień węgielny pod budowę fortu.

Obrona miasta - Bractwo Kurkowe

Zgoda króla czy księcia na wybudowanie murów miejskich oznaczała dopiero początek długotrwałego i kosztownego procesu inwestycyjnego, jakim było wznoszenie fortyfikacji. Zadanie to przerastało możliwości jednego, czy nawet kilku pokoleń. Zarazem oznaczało przyjęcie przez mieszczan kolejnego, ważnego obowiązku, tj. samodzielnej obrony wznoszonych obwarowań. Ich poszczególne odcinki powierzano cechom, na których spoczywał obowiązek czuwania nad bezpieczeństwem i kondycją konkretnych baszt, bram i fragmentów łączących je murów, a w razie potrzeby czynnej ich obrony. Oznaczało to wykorzystanie istniejącej i sprawnie funkcjonującej struktury zawodowej do stworzenia nowej, miejskiej struktury obronnej. Od nazw cechów wzięły się nazwy poszczególnych fragmentów obwarowań, np. Baszta Stolarska, Ciesielska, Karczmarzy czy Pasamoników.

Bramy, jako najważniejsze i najbardziej newralgiczne elementy fortyfikacji, powierzano wstawiennictwu świętych (stąd np. Brama Floriańska w Krakowie) lub też określano je wyróżnikiem topograficznym (np. Brama Sławkowska).Wówczas zrodził się kolejny problem, związany z koniecznością przekształcenia mistrzów igły czy dratwy w sprawnych obrońców, znających żołnierskie rzemiosło, przynajmniej w minimalnym zakresie, którzy w razie potrzeby bez wahania będą mogli stanąć na murach, początkowo z łukiem, potem z kuszą, a od XVI w. z bronią palną w dłoniach. Tego szewcy, krawcy, piekarze czy złotnicy musieli się dopiero nauczyć. I temu służyły bractwa kurkowe.



Borowiejska-Birkenmajerowa, M. (1979). Barbakan krakowski. Kraków : Wydaw. Literackie, s. 32-34.

Dziedzic, S.; Rydlowa, M. (1996). Miasto lutniey podobne : bramy i baszty Krakowa. Kraków : Fundacja im. Włodzimierza Tetmajera : „Czuwajmy”, s. 16-21.

Jana Długosza Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego : Ks. 7/8 (1961). Warszawa : Państ. Wydaw. Naukowe; s. 142.

Wyrozumski, J. (1992). Kraków do schyłku wieków średnich T. 1 . Kraków : Wydaw. Literackie , 463 s. [Seria: Bieniarzówna J.; Małecki J.M., Mitkowski J. Dzieje Krakowa. Kraków : Wydaw. Literackie , 1979-.]

    Biuletyn Informacyjny nr Ns2/2007Spis treści
Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie | Biblioteka Główna UEK