BIULETYN INFORMACYJNY
BIBLIOTEKI GŁÓWNEJ AE W KRAKOWIE
   
    
    Biuletyn Informacyjny Numer specjalny 2/2007Spis treści


Kancelaria miejska


Po 1257 roku nastąpiły znaczne przeobrażenia organizacyjne wspólnoty mieszkańców Krakowa, mianowicie uformował się samorząd miejski. Na mocy przywileju lokacyjnego, najważniejszą osobą w mieście stawał się wójt. Był on reprezentantem władzy książęcej. Posiadał szerokie uprawnienia sądownicze, a przywileje ekonomiczne, które otrzymał, stawiały go wysoko ponad wszystkimi obywatelami. Wójt przewodniczył sądom (z wyjątkiem radzieckiego).

Przed 1264 r. pojawiła się rada miasta [powołana na mocy aktu lokacji], organ ówczesnego samorządu miejskiego, który z czasem zyskał dominującą pozycję w mieście. Z końcem XIII wieku rada miała już notariuszy i stałych pisarzy. Na czele kancelarii stał notariusz, odpowiedzialny za spisywanie akt i transakcji.

Kancelaria w Wiekach Średnich tak, jak i dzisiaj, zarządzała miastem, czyli gospodarowała finansami, prowadziła rozliczenia, ale była również „urzędem wiary publicznej”. To w jej skarbcu składano testamenty przed podróżą do krajów odległych (pielgrzymkami) oraz depozyty, np. w 1452 r. król Kazimierz Jagiellończyk powierzył część prywatnych pieniędzy opiece rajców miejskich. Ławnicy odpowiedzialni byli za sądzenie spraw i osób podległych jurysdykcji miejskiej, zasiadywali we wszystkich rodzajach sądów z wyjątkiem radzieckich, a rola ich była zasadnicza, gdyż do nich należało ferowanie wyroków, które wójt tylko ogłaszał.


Siedziba kancelarii


Tuż po lokacji miasta centrum zarządzania mogło znajdować się w domu wójta. [Stąd jedna z wielu hipotez, wskazująca na dom wójta Henryka przy ulicy Brackiej, skonfiskowany przez Władysława Łokietka po buncie wójta Alberta.] Pierwsza wzmianka o ratuszu pochodzi z około 1316 roku. W budynku dwukondygnacyjnego ratusza z wieżą mieściły się:

  • kancelaria miejska – przechowująca księgi wpisów, pomoce urzędowe, ortyle prawa magdeburskiego, kopiarze przywilejów


  • skarbiec = kasa miejska plus archiwum [skarbiec stanowił archiwum miejskie, gdzie składowano najważniejsze dokumenty miejskie i kwity rachunkowe w różnych skrzyniach, kopiarze przywilejów, klucz do kasy w rękach trzech rajców]


  • izba paradna – tu Rajcowie podejmowali obiadem gości (np. biskupa, kasztelana, wojewodę, starostę lub wielkorządcę – być może uczta Wierzynka odbyła się właśnie w ratuszu, gdyż Wierzynek podejmował dostojnych gości jako przedstawiciel Rady Miasta), prawdopodobnie sami rajcowie jadali obiady w sali paradnej


  • izba radziecka – zwana później „izba pańską” - gdzie odbywały się obrady rajców


  • sala sądowa – w której odbywały się procesy sądowe, tutaj musiał znajdować się krzyż, na którym składano przysięgi


  • kaplica, 2 poł. XIV w. [1375 r. rajcy podjęli uchwałę o tym, iż kapelan miejski ma obowiązek odprawiać Mszę Św. w ratuszu; uzyskano pozwolenie od legata papieskiego Dymitra na poświęcenie specjalnego przenośnego ołtarza, tak, aby urzędnicy codziennie mogli uczestniczyć we Mszy Św. w miejscu pracy]


  • więzienie w podziemiach wieży ratuszowej i tortornia (tylko nielicznym rzezimieszkom udało się skrócić męczarnie)


  • piwnica świdnicka (pod wieżą ratuszową) – gdzie przy piwie świdnickim spotykali się osobnicy z różnych klas społecznych.


Księgi miejskie


Archiwum miejskie w Krakowie, będące źródłem podstawowych informacji o dziejach miasta, przechowuje 270 dokumentów przedstawiających przywileje i statuty miasta oraz księgi miejskie (3009 jednostek archiwalnych). Unikatem w Europie Środkowowschodniej jest księga miejska (1300-1375) zawierająca wszystkie świadectwa administracji miasta tego okresu. Całość począwszy od oryginalnego dokumentu lokacyjnego z 1257 r. aż do 1795 r. stanowi bezcenną kolekcję dokumentów, odzwierciedlających zjawiska polityczne, kulturalne i gospodarcze w średniowiecznej stolicy państwa. Średniowieczne księgi miejskie cechuje brak przejrzystości i bałagan, w średniowieczu wyodrębniły się księgi:

  • wójtowskie, radzieckie, ławnicze, rachunkowe [w średniowieczu nie planowano budżetu]


  • proskrypcji (dotyczące fragmentów procesu karnego) [np. przekupka Elżbieta Strebekaczka, która wszczynała kłótnie na Rynku została ostrzeżona, że jeśli jeszcze kogoś obrazi, to zabroni się jej handlu na rynku, a ponadto będzie musiała nieść kamień dookoła rynku]


  • listy - rejestry osób wyjętych spod prawa i wypędzonych [aby zapewnić bezpieczeństwo mieszkańcom]


  • testamentów [np. przed pielgrzymkami do miejsc świętych, najstarszy testament „na papierze” – mieszczki Sulisławy z 1303 r., która majątek przekazała: franciszkanom, dominikanom, na kościół Mariacki i wójtowi Albertowi, egzegutorami testamentów – rajcy miejscy]


  • przyjęć do prawa miejskiego [„listy dobrego urodzaju” – wymieniały imiona rodziców, zawód oraz poświadczały pochodzenie z prawego łoża, dzięki nabyciu obywatelstwa przyjezdni mogli korzystać z przywilejów miejskich i zwolnień od ceł, wymogiem było nabycie nieruchomości lub sprowadzenie żony; na bieżąco sporządzano notatki na karteczkach, które następnie w większej liczbie wprowadzano do księgi]


  • kopiarze [na użytek władz miasta, np. Kodeks Baltazara Behema, kopiarz aktów prawnych i przywilejów dotyczących cechów rzemiosł reprezentowanych w Krakowie w początkach XVI w., sporządzony przez notariusza]

Wyrozumska, Bożena (1995). Kancelaria Miasta Krakowa w Średniowieczu : praca habilitacyjna. Kraków : Uniwersytet Jagielloński, 128 s.

    Biuletyn Informacyjny nr Ns2/2007Spis treści
Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie | Biblioteka Główna UEK