BIULETYN INFORMACYJNY
BIBLIOTEKI GŁÓWNEJ AE W KRAKOWIE
   
    
    Biuletyn Informacyjny nr Ns1/2004Spis treści


Ojcowie zjednoczonej Europy

Działacze zachodnioeuropejskiej chadecji byli nie tylko inspiratorami, ale także głównymi realizatorami wczesnej fazy zachodnioeuropejskiego procesu integracyjnego. Powstałe w 1947 r. Nowe Ekipy Międzynarodowe (NEI) stały się forum wymiany poglądów oraz źródłem inspiracji na temat zjednoczenia Europy. Już w 1948 r. NEI wysunęły postulat utworzenia Europejskiej Unii Gospodarczej i Politycznej. Nie stałoby się tak, gdyby nie aktywna działalność wybitnych polityków: Roberta Schumana, Konrada Adenauera, Alcide De Gasperiego, Jean'a Monneta, Paula Henriego Spaaka. Byli oni, z wyjątkiem Monneta, ludźmi dwóch kultur - kultur pogranicza i osobiście odczuli skutki narodowych konfliktów. Ta cecha wspólna w znacznej mierze rzutowała na ich wizje zjednoczonej Europy.

Robert Schuman (1886-1963)
Premier i Minister Spraw Zagranicznych Francji


Urodził się w Luksemburgu 29 czerwca 1886 roku. Jego ojciec - Lotaryńczyk i Francuz, ożeniony z Luksemburką - przeniósł się do Wielkiego Księstwa po przyłączeniu Lotaryngii do Rzeszy. Zatrzymał jednak - otrzymane wbrew woli - obywatelstwo niemieckie, aby zachować związek z krajem rodzinnym.
Schuman studiował prawo na uniwersytetach w Bonn, Monachium, Berlinie i Strasburgu, gdzie zaangażowany był w działalność niemieckich katolickich stowarzyszeń studenckich. Pracę doktorską napisał na temat "Streitbefangenheit und Rechtsmachtfolge als Voraussetzungen der Zivilprozessordnung". W roku 1912 założył kancelarię adwokacką w Metzu. Podczas I wojny światowej uniknął służby wojskowej ze względów zdrowotnych. Działalność polityczną Schuman rozpoczął po 1918 roku, a więc w momencie, gdy Alzacja i Lotaryngia zostały wcielone do Francji. Został wtedy wybrany deputowanym do Zgromadzenia Narodowego z okręgu Mozeli. Z przerwą podczas II wojny światowej, Schuman reprezentował ten okręg w Zgromadzeniu do roku 1962.

Na początku należał do Demokratycznej Unii Republikańskiej, ugrupowania, mimo swej nazwy prawicowego i konserwatywnego. Później jednak przyłączył się do Demokratów Ludowych, formacji politycznej, która po wojnie stała się trzonem Ludowego Ruchu Republikańskiego (Mouvement Republicain Populaire).

22 marca 1940 roku deputowany Mozeli został powołany do Gabinetu Paula Reynauda jako Podsekretarz Stanu do Spraw Uchodźców. 14 września 1940 roku Schuman został aresztowany przez gestapo i osadzony w więzieniu w Metzu. Zwolniony po 9 miesiącach, otrzymał nakaz przymusowego osiedlenia w Neustadt-an-der-Haardt, w Palatynacie niemieckim. Stamtąd uciekł 1 sierpnia 1942 roku i po dwóch tygodniach znalazł się w Lyonie. Do wyzwolenia Francji ukrywał się głównie w klasztorach, między innymi w opactwie benedyktyńskim Liguge, koło Poitiers. We wrześniu 1944 roku generał de Lattre de Tassigny powołał go na stanowisko doradcy politycznego do spraw Alzacji i Lotaryngii.

Po wojnie wrócił do działalności politycznej. 21 października 1945 roku, ponownie wszedł do Zgromadzenia Narodowego jako deputowany Mozeli. W czerwcu 1946 roku został Ministrem Finansów w rządzie Georges’a Bidaulta i zachował to stanowisko w rządzie Paula Ramadiera. Od 24 listopada 1947 do 20 lipca 1948 roku był Premierem Republiki Francuskiej. W następnym rządzie Schuman otrzymał tekę Ministra Spraw Zagranicznych i zachował ją w ośmiu kolejnych gabinetach, tzn. od 27 lipca 1948 do 23 grudnia 1952 roku - co oznacza rekord w historii III i IV Republiki.

Był gorącym zwolennikiem pojednania Francji i Niemiec, propagował zacieśnianie współpracy pomiędzy zachodnimi sojusznikami, poprzez połączenie obu państw w jedną wspólnotę gospodarczą. Schuman przywiązywał największą wagę do wzajemnego zrozumienia między Europejczykami różnej narodowości, zrozumienia, które powinno towarzyszyć procesowi budowania instytucji europejskich, albo nawet go wyprzedzać. Jego pomysł w tzw. Planie Schumana zapoczątkował trwający do dziś proces integrowania Europy. Na początku maja 1950 roku Schuman przedstawił gotowy plan Radzie Ministrów i dzięki swym talentom dyplomatycznym oraz sile przekonywania uzyskał dla niego aprobatę swoich kolegów z rządu. Następnie uzyskał zgodę Kanclerza Konrada Adenauera. Schuman sprawował jeszcze funkcję Ministra Sprawiedliwości w latach 1956-57 i Przewodniczącego Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy w latach 1958-60.
Robert Schuman zmarł 4 września roku 1963 w wieku 77 lat.


Konrad Adenauer (1876-1967)
Kanclerz Republiki Federalnej Niemiec


Urodził się 5 stycznia 1876 roku w Kolonii. Po maturze w kolońskim Apostelgymnasium w 1894 roku rozpoczął studia prawnicze we Freiburgu, które kontynuował kolejno na uniwersytetach w Monachium i w Bonn. Po ukończeniu studiów mieszkał w Kolonii do 1933 roku, gdzie w latach 1917-1933 sprawował urząd burmistrza. W 1923 roku odmówił odłączenia rodzinnej Nadrenii od Niemiec, czym bardzo naraził się Francuzom. Wcześnie zaangażował się w działalność polityczną. Pracował jako nadburmistrz miasta Kolonii. Rok 1933 przerwał jego pracę. Gdy Adolf Hitler jako Kanclerz Rzeszy chciał odwiedzić to miasto, Adenauer odmówił przyjęcia go, dając wyraz swoim antyfaszystowskim poglądom. Adenauer kilkakrotnie trafiał do więzienia i na gestapo.

W 1945 r. objął ponownie urząd burmistrza Kolonii, ale tylko na kilka miesięcy, ponieważ został usunięty przez brytyjskie władze wojskowe. Oskarżano go wówczas o nieskuteczność administracyjną, nadmierny klerykalizm, nieskuteczne ściganie zbrodniarzy wojennych. 2 maja 1945 roku, w czasie gdy Amerykanie okupowali Kolonię, ustanowili Adenauera ponownie nadburmistrzem. Po powrocie do działalności politycznej skoncentrował się na budowie Christlich-Demokratische Union (CDU), której w marcu 1946 roku został liderem na brytyjską strefę okupacyjną. Wkrótce (w 1950 r.) został wybrany przewodniczącym całej CDU i był nim do 1966 roku.

1 września 1948 roku stanął na czele komisji parlamentarnej, która miała opracować Ustawę Zasadniczą. Rok później we wrześniu 1949 roku jednym głosem (własnym) zostaje przegłosowana jego kandydatura na kanclerza RFN. Urząd ten sprawował przez cztery kadencje, a w latach 1951-55 był jednocześnie ministrem spraw zagranicznych.
Wzorcową karierę męża stanu zepsuła w październiku 1962 roku afera magazynu Der Spiegel. To ona spowodowała, że Adenauer zdecydował się zrezygnować w październiku 1963 roku, czyli przed upływem kadencji.
Pośród wielu osiągnięć 14-letniego okresu sprawowania rządów przez Adenauera dla całej Europy, ważne okazały się prace prowadzone w latach pięćdziesiątych i zakończone podpisaniem traktatu o założeniu Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali.

Wielu przeciwników Adenauera zarzuca mu, że zbytnio koncentrując się na idei zjednoczonej Europy zaniedbał kwestię zjednoczenia Niemiec. Ta zjednoczona Europa miała być swego rodzaju lekarstwem na ówczesne problemy powojennych Niemiec.

Integracja europejska była ucieczką Niemiec przed nacjonalizmem, przed nimi samymi, a także ucieczką przed izolacją w Europie. Była dążeniem do ponownego równoprawnego traktowania Niemiec w stosunkach międzynarodowych.

Adenauer opowiadał się za daleko idącą integracją. Jednak tak jak Alcide De Gasperi nie był zdeterminowanym federalistą lub też funkcjonalistą. Sam natomiast sugerował wyraźnie Europę ponadnarodową, o silnie wyposażonych instytucjach, uprawnionych do wydawania decyzji wiążących państwa członkowskie: ponadnarodowa federacja z własnym europejskim rządem, parlamentem i prezydentem.
Konrad Adenauer zmarł 19 kwietnia 1967 roku w Rhondorf w wieku 91 lat.


Alcide De Gasperi (1881-1954)
Premier i Minister Spraw Zagranicznych Włoch


Urodził się 3 kwietnia 1881 roku na obszarze Austro-Węgier, w Pievo Tesino koło Trydentu. Pochodził z biednej, wielodzietnej rodziny. Studiował w Wiedniu filozofię, literaturę niemiecką i włoską, a także historię. Studia skończył w 1905 roku tytułem doktora filozofii. W 1902 roku został wybrany przewodniczącym Trydenckiego Katolickiego Związku Studentów i Akademików. W 1904 roku został aresztowany za udział w starciu włoskich studentów ze studentami wszechniemieckimi. Po skończeniu studiów objął stanowisko redaktora naczelnego gazety La Voce Catolica, która wkrótce zmieniła nazwę na Il Trentino. Funkcję tę sprawował do 1926 roku, kiedy to faszyści usunęli go ze stanowiska. W 1911 roku został wybrany deputowanym do wyższej izby austriackiego parlamentu Reichsratu. W trakcie wojny organizował pomoc dla Włochów przesiedlonych do obozów internowania w Czechach i na Węgrzech. Jako przeciwnik Mussoliniego został w 1927 roku aresztowany i skazany na 2 lata i 6 miesięcy więzienia, ale dzięki interwencji u króla biskupa Trydentu Endriciego wyrok zamieniono na areszt domowy.

Działalność polityczną wznowił we włoskim ruchu oporu. Był jednym ze współzałożycieli Chrześcijańskiej Demokracji (Democratica Christiana). W czasie I wojny światowej był posłem parlamentu wiedeńskiego z ramienia regionalnej partii katolików, gdzie reprezentował interesy mniejszości włoskiej. W momencie wyzwolenia Włoch wszedł w skład pierwszej ekipy rządzącej i w 1945 roku został premierem. Urząd ten zachował przez siedem lat. W październiku 1944 roku został Ministrem Spraw Zagranicznych i był nim do roku 1953.

Wiele lat swojej działalności poświęcił dopracowaniu projektu zjednoczenia europejskiego. Dążył do połączenia kursu europejskiego i atlantyckiego w polityce zagranicznej Włoch. Starał się także upowszechnić ten kierunek polityczny w Europie. W 1948 roku na kongresie europejskim w Hadze, na którym powstał ruch europejski, został jednym z honorowych prezesów. Parę miesięcy później rząd włoski przedstawił oficjalne stanowisko w sprawie zjednoczenia Europy, które zawierało koncepcję De Gasperiego. Znalazło się w niej też poparcie dla utworzenia unii celnej oraz Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości. Popierał także wszechstronną współpracę w obszarach socjalnym i kulturalnym, co było częścią Paktu Brukselskiego. Dlatego jego poparcie znalazł też plan Schumana, czyli plan utworzenia Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali. Przewodnią myślą jego działań było dążenie do wspólnoty obronnej, jako elementu zapewniającego pokój i powstrzymującego wojny domowe.

Jego wielką zasługą jest wprowadzenie Włoch w struktury ogólnoeuropejskie – początkowo do Rady Europy, a w 1952 roku do Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (Włochy były jednym z sześciu państw założycielskich EWWiS).
Alcide De Gasperi zmarł 19 sierpnia 1954 roku w wieku 73 lat.


Jean Monnet (1888-1979)
Wybitny francuski polityk, dyplomata i ekonomista, współtwórca Planu Schumana


Urodził się 9 listopada 1888 roku w Cognac we Francji. Jako syn kupca handlującego winem zdobywał doświadczenie fachowe w różnych krajach świata: w USA, Wielkiej Brytanii, Szwecji, Egipcie, Rosji. Ze względów zdrowotnych nie mógł służyć w armii w trakcie I wojny światowej.

Już jako początkujący kupiec dostrzegł, że porażki militarne krajów Ententy spowodowane są brakiem koordynacji działań militarnych, tak na froncie, w sztabach, jak i jego zapleczach. Dodatkową barierą były różne systemy gospodarcze: protekcjonizm francuski i liberalizm angielski. Kolejne porażki wojsk francuskich umożliwiły mu zaprezentowanie swoich poglądów ówczesnemu premierowi Francji Rene Vivianiemu. W ten sposób został delegatem Francji w Międzynarodowej Komisji Zaopatrzenia w Londynie. Z jego inicjatywy utworzono Wheat Executive, która była aliancką komisją zakupów zboża. Działania te odegrały ogromną rolę w trakcie inwazji aliantów wiosną w 1918 roku. Swoje doświadczenia z I wojny światowej wykorzystał także we wrześniu 1939 roku jako szef francusko-angielskiego komitetu koordynacyjnego ds. wspólnego wysiłku zbrojeniowego. Udało mu się zachęcić Winstona Churchilla do utworzenia unii francusko-brytyjskiej ze wspólnym parlamentem, rządem, armią i obywatelstwem. Niestety, podjęcie rokowań z Niemcami uniemożliwiło realizację tego pomysłu.

Swoje umiejętności koordynacyjno-integracyjne zdążył także wykorzystać próbując zjednoczyć skłócone ośrodki emigracji francuskiej. Już w trakcie wojny stworzył mały sztab, który opracowywał plany dla powojennej Europy. W 1946 roku został mianowany szefem francuskiego Komisariatu Planu. Po przeprowadzeniu w powojennej Francji nacjonalizacji kolei, kopalń oraz elektrowni Monnet został szefem komisji przygotowującej plan rozwoju, unowocześnienia i restrukturyzacji francuskiej gospodarki.

Lata pięćdziesiąte przynoszą ukoronowanie pracy Monneta, kiedy to wraz z Robertem Schumanem przygotowują tzw. Plan Schumana. Zarówno on jak i Schuman główny cel integracji europejskiej upatrywali w możliwości rozciągnięcia kontroli Francji nad bazą ekonomiczną ewentualnych zbrojeń zachodnioniemieckich. Takie też były zasadnicze przesłanki utworzenia Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (EWWiS) oraz wyjścia z inicjatywą utworzenia Europejskiej Wspólnoty Obronnej (EWO). Taka postawa była w dużej mierze reakcją na amerykańskie i brytyjskie dążenia do szybkiej remilitaryzacji RFN. Był zwolennikiem organicznego zjednoczenia Europy, nie chciał jednak dokonać tego drogą rewolucyjną. Dlatego nie wziął udziału w Kongresie Europejskim w 1948 roku w Hadze. Przeczuwał, że Kongres będzie terenem zawieszonego w próżni krasomówstwa. Tak też się później stało. Powołana tam Rada Europy okazała się cieniem tego czego pragnęli jej inicjatorzy, czyli rządu europejskiego. W 1976 roku szefowie rządów i państw EWG nadali mu tytuł Obywatela Europy.
Jean Monnet zmarł 16 marca 1979 roku w Houjarray w wieku 91 lat.


Paul Henri Spaak (1899-1972)
Polityk belgijski


Urodził się 25 stycznia 1899 roku w Schaerbeek pod Brukselą. Po ukończeniu nauki i dziesięcioletniej karierze prawniczej, w 1932 roku Spaak bliżej związał się z polityką. Został wybrany posłem z ramienia Partii Socjalistycznej. W latach 1936-1938 jako minister spraw zagranicznych uzyskał akceptację Francji i Anglii dla prowadzenia przez Belgię niezależnej polityki zagranicznej. W 1938 roku został pierwszym socjalistycznym premierem Belgii. W 1939 roku objął ponownie stanowisko ministra spraw zagranicznych, tym razem w rządzie Huberta Pierlota. W latach okupacji hitlerowskiej wraz z całym gabinetem opuścił Belgię przenosząc się do Londynu.

W 1944 roku w Londynie Spaak współpracował nad utworzeniem Unii Celnej Beneluksu, która weszła w życie w 1948 roku. Dalsze losy polityka belgijskiego związane są z działalnością polityczną w Belgii ukierunkowaną na rozwój polityki zagranicznej i zbliżenie międzynarodowe.

Spaak współredagował Kartę Narodów Zjednoczonych i był pierwszym przewodniczącym Zgromadzenia Ogólnego ONZ. W latach 1947-1950 pełnił funkcję premiera koalicyjnego rządu socjalistów i chrześcijańskich demokratów. Wprowadzono wówczas prawo wyborcze dla kobiet i kontrolę państwa nad Bankiem Narodowym. W 1948 roku Spaak podpisał Traktat Brukselski, ustanawiający regionalny sojusz obrony Francji, Wielkiej Brytanii i krajów Beneluksu, a w następnym roku wspierał zbliżenie tych państw z USA w ramach NATO. W latach 1948-1952 przewodniczył kilku organizacjom europejskim zajmującym się współpracą gospodarczą i polityczną, przede wszystkim Europejskiej Wspólnocie Węgla i Stali. Odegrał znaczną rolę w negocjacjach Traktatu Rzymskiego z 1957 roku, który utworzył EWG i EURATOM. Po kolejnej kadencji na stanowisku Ministra Spraw Zagranicznych Belgii w latach 1954-1957, Spaak został sekretarzem generalnym NATO.
Zmarł 31 lipca 1972 roku w Brukseli w wieku 73 lat.


Magdalena Bednarek, Urszula Cieraszewska

Mówiąc o Ojcach Europy nie możemy zapomnieć o Józefie Retingerze, który byłby, gdyby nie żelazna kurtyna, uznany za jednego z ojców integracji europejskiej.

Józef Hieronim Retinger (1888-1960)
Polityk polski


Urodził się 17 kwietnia 1888 roku w Krakowie, jako najmłodsze dziecko w rodzinie prawnika Józefa Stanisława Retingera i Marii Krystyny z Czyrniańskich. Ukończył Gimnazjum Św. Anny i rozpoczął studia historyczno-literackie na Sorbonie, a następnie w Ecolé des Sciences Politiques. Kontynuował też studia z zakresu psychologii społecznej w Monachium, Florencji i Londynie. W okresie studiów oraz dalszych wizyt w Paryżu przed I wojną światową, krystalizują się zdumiewająco liczne zainteresowania Retingera oraz niezwykle liczne kontakty z wybitnymi osobami, które niejednokrotnie owocują przyjaźniami.

W 1912 roku wyjechał do Anglii, gdzie prowadził Biuro Polskie w Londynie, którego głównym celem było zaznajomienie opinii publicznej z kwestią polską i uzyskanie pomocy w sprawie niepodległości Polski.
W okresie międzywojennym jednym z przystanków w jego podróżach stał się Meksyk, gdzie został doradcą rządu.
Był działaczem politycznym, doradcą premierów Władysława Sikorskiego i Stanisława Mikołajczyka. W 1943 roku został zrzucony na spadochronie na terenie okupowanej Polski, aby spotkać się z przywódcami podziemia.

Stał się animatorem ruchu europejskiego. W 1946 roku kontynuował rozpoczęte w czasie wojny działania dyplomatyczne na rzecz jedności europejskiej. Został sekretarzem honorowym Międzynarodowego Komitetu Ruchów Jedności Europy i współorganizatorem Kongresu Europy w Hadze, który odbył się 8-10 maja 1948 roku.
Był pomysłodawcą i współtwórcą Grupy Bilderbergu, której celem było organizowanie spotkań członków rządów, parlamentów, biznesmenów, ludzi nauki i kultury z krajów Europy Zachodniej i Ameryki Północnej. Spotkania miały charakter prywatny. Omawiane były na nich najważniejsze problemy polityczne i ekonomiczne. Pierwsze spotkanie miało miejsce w dniach 29-31 maja 1954 roku w hotelu Bilderberg w Oosterbeek w Holandii. Retinger od 1954 do 1959 roku pełnił funkcję Honorowego Sekretarza Generalnego spotkań Grupy.

Z inicjatywy Retingera w latach 1955-1956 szeroko omawiano problemy stosunków Zachodu z krajami Azji. Narodził się pomysł zawiązania dialogu między Wschodem a Zachodem. Forum wymiany poglądów miały stać się konferencje z udziałem filozofów, teologów, politologów, jako przeciwwaga dla oficjalnych spotkań polityków i przedstawicieli gospodarki. W latach 1955-1959 trwały przygotowania do realizacji tego projektu, które przerwała śmierć głównego pomysłodawcy - Retingera.
Retinger był żonaty (od 1912 r.) z Otylią z Zubrzyckich (ur. 1889), córką właściciela majątku Goszcz w powiecie miechowskim, z którą miał córkę Malinę Wandę (ur. 1917 r.). Małżeństwo rozpadło się w 1917 roku. W 1925 r. ożenił się ze Stellą, córką działacza Labour Party E. D. Morela, która zmarła w 1933 r. Z tego małżeństwa miał dwie córki – Marię (ur. 1927 r.) oraz Stanisławę (ur. 1930 r.). Zgodnie ze świadectwem, które o Retingerze zapisał w swych pamiętnikach polityk zaliczany do Ojców Europy - belgijski premier Paul Henri Spaak: "Pomógł on rozpocząć dyskusje, które my - Polacy, Czesi, Holendrzy, Norwegowie i Belgowie - prowadziliśmy, aby ustanowić nowe więzy między nami. Kontynuując swe wysiłki po wojnie, był jednym z najbardziej gorliwych zwolenników jedności europejskiej i zasłużył, żeby być pamiętanym jako pionier przedsięwzięcia".
Zmarł 12 VI 1960 r. w wieku 72 lat. Pochowany został na londyńskim cmentarzu East Sheen.


Anna Sławińska

Bibliografia:

Witkowski, Grzegorz. Ojcowie Europy : udział w procesie integracji kontynentu. Warszawa : "Kontrast", 2001. 154 s.

Pomian, Jan. Józef Retinger. Życie i pamiętniki „szarej eminencji”. Warszawa : Pelikan, 1990, 331 s.

Maja, Marcin. Integracja Europejska [on-line]. [Przemyśl] : Parlament Młodzieży [dostęp 28 kwietnia 2004]. Dostępny w Internecie http://free.ngo.pl/parlament/unia/int_3.html Ojcowie Współczesnej Europy.

Ojcowie Europy [on-line]. Toruń : Szkolny Klub Europejski "Eurożak" [dostęp 28 kwietnia 2004]. Dostępny w Internecie http://www.graspy.republika.pl/ojcow.html.

Polski Słownik Biograficzny (nota Romana Wapińskiego). Wrocław : Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, 1988. Tom XXXI/1, s. 148-152.

Pieczewski, Andrzej. Józef H. Retinger – pomysłodawca i współtwórca Grupy Bilderbergu. Studia Polityczne 2000, nr 10, s. 203-208.
    Biuletyn Informacyjny nr Ns1/2004Spis treści
Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie | Biblioteka Główna UEK