Open Access

Idea ruchu Open Access

Open Access Otwarty dostęp

wolny, powszechny i trwały dostęp do cyfrowych dokumentów

upowszechnienie danych naukowych

Ruch Open Access rozwija się nieustannie od lat dziewięćdziesiątych XX wieku i podejmuje działania na rzecz wolnego, powszechnego i trwałego dostępu do publikacji naukowych. Aby spełnić te warunki, musi to być dostęp bezpłatny i pozbawiony ograniczeń technicznych. Dzięki temu każdy użytkownik Internetu może te materiały czytać, pobierać, kopiować, drukować i wykorzystywać do celów naukowych czy dydaktycznych w ramach obowiązującego prawa, bez konieczności instalacji specjalistycznego oprogramowania czy rejestracji w systemie. Na korzystającym z otwartego dostępu spoczywa obowiązek dołączania do kopii tekstu informacji o autorach i źródle oraz udostępnianie kopii lub opracowanych na jego podstawie utworów, również na zasadach otwartego dostępu.

W pierwszych latach funkcjonowania, idea Open Access dotyczyła głównie artykułów z czasopism naukowych. Obecnie termin Otwarty Dostęp odnosi się do udostępniania wszelkich form opublikowanych wyników badań obejmujących artykuły, materiały konferencyjne, monografie, rozdziały w książkach, jak również oprogramowanie i multimedia.

Cechy publikacji w otwartym dostępie

  • zawartość publikacji jest powszechnie i bezpłatnie dostępna w Internecie;
  • autor lub właściciel praw autorskich udziela wszystkim użytkownikom na czas nieograniczony prawa do używania, kopiowania lub rozpowszechniania artykułu, pod warunkiem podania informacji o autorze i źródle;
  • publikacje są zdeponowane, w całości i w odpowiedniej formie elektronicznej, w co najmniej jednym repozytorium zobowiązanym do otwartego dostępu.

Dlaczego Open Access

Przesłankami stojącymi za rozwojem ruchu Open Access jest rozwój nauki oraz szereg korzyści dla badaczy, użytkowników i społeczeństw.

Otwarty dostęp pomaga badaczom otwierając dostęp do artykułów, których ich biblioteki nie subskrybują oraz umożliwia dostęp dla ogółu użytkowników, co może być odpowiedzią na problem ograniczeń w dostępie do wiedzy wynikających z nierówności społecznych.

Open Access:

  • ułatwia i przyspiesza prowadzenie badań
  • stymuluje dalsze odkrycia i innowacje
  • pozwala na tworzenie nowych analiz i interpretacji
  • wpływa na weryfikowalność i rzetelność informacji
  • może się przyczynić do wzrostu liczby cytowań publikacji

Otwarty Dostęp poszerza zasięg treści poza krąg akademicki, a tym samym popularyzuje wiedzę, po którą może sięgnąć zarówno naukowiec, badacz, jak również dziennikarz, urzędnik czy zainteresowany tematem obywatel.

Otwarty dostęp do badań naukowych jest ważny dla opinii publicznej, przede wszystkim w związku z faktem finansowania większości badań przez podatników, w ramach dotacji z pieniędzy publicznych.

Dlatego coraz częściej uniwersytety i agencje finansujące projekty badawcze oczekują otwartego dostępu do wyników badań, które dotują. Wynikiem tych oczekiwań są tzw. Mandaty otwartego dostępu, czyli prawne zobowiązanie badaczy do publikowania wyników ich pracy w otwartym dostępie.

W ramach tej polityki coraz większa liczba uniwersytetów zapewnia repozytoria instytucjonalne, w których naukowcy mogą deponować, przechowywać i udostępniać swój dorobek naukowy, a środowisko naukowe coraz częściej dostrzega konieczność podnoszenia świadomości i propagowania otwartego dostępu.

“Otwarty Dostęp” w otwartym dostępie





Modele Open Access

Autorzy tekstów naukowych chcący udostępniać wyniki swoich badań w modelu Otwartego Dostępu, poprzez umieszczania ich w repozytoriach powinni zapoznać się z kwestiami prawnymi związanymi z publikowaniem otwartym. Warto pamiętać, że podpisując umowę z wydawcą warto zadbać o zachowanie praw do utworu, które umożliwią udostępnienie ich w Open Access oraz zapoznać się z licencjami, które określają warunki udostępnienia utworu.

Modele Open Access ze względu na prawo do ponownego wykorzystania:

  • Gratis Open Access - darmowy dostęp do treści, które można jedynie czytać lub wykorzystać w ramach dozwolonego użytku prywatnego.
  • Libre Open Access - darmowy dostęp do treści z prawami do ich ponownego wykorzystania (modyfikowania czy komercyjnego wykorzystania), zapewniany dzięki publikacji na licencjach Creative Commons.
    (E. Majdecka, K. Strycharz: Otwarta nauka: prawo autorskie i wolne licencje. Warszawa: Centrum Cyfrowe 2018).

Modele Open Access ze względu na sposób publikacji:

  • Złota droga otwartego dostępu (Gold Open Access) - publikowanie artykułów w otwartych czasopismach. Czasopismo zapewnia otwarty dostęp do wszystkich artykułów na swojej stronie internetowej bez barier technologicznych, finansowych i prawnych (na otwartych licencjach lub w ramach gratis open access). Często wiąże się to z pobieraniem opłat od autorów.
  • Zielona droga otwartego dostępu (Green Open Access) - udostępnianie artykułów w bezpłatnych repozytoriach. Autorzy publikują w dowolnym piśmie naukowym, a później sami udostępniają ostateczną wersję artykułu do publicznego wykorzystania w repozytorium. Możliwość bezpośredniego udostępniania tekstów w otwartym repozytorium przez autorów zależy od polityki wydawcy, który często wymaga np. tzw. embarga czasowego (zdeponowanie tekstu w repozytorium jest możliwe po upływie jakiegoś czasu od daty ukazania się w czasopiśmie).
  • Diamentowa droga otwartego dostępu – (Diamond Open Access), zwana też Platynowym Otwartym Dostępem (Platinum Open Access) - to model publikowania zbliżony do złotej drogi, zapewniający otwarty dostęp do publikacji. Jednak w przypadku złotego otwartego dostępu autor (lub ich instytucja lub agencja finansująca) zwykle musi uiścić opłatę aby opublikować artykuł. W otwartym dostępie diamentowym publikujący nie ponoszą kosztów związanych z publikacją.




Licencje Creative Commons

Creative Commons to amerykańska organizacja pozarządowa, która stworzyła własny system licencji i wciąż zajmuje się jego rozwijaniem.

  • Licencje Creative Commons powstały, aby ułatwić dzielenie się w sieci utworami objętymi ochroną prawa autorskiego. Są to gotowe wzory umów licencyjnych. Skorzystanie z licencji z punktu widzenia twórcy polega na oznaczeniu nią swojego utworu, co jest tożsame z udzieleniem każdemu odbiorcy utworu zezwolenia na korzystanie z niego w zakresie określonym w licencji.
  • Licencje są nieodpłatne i niewyłączne, czyli obowiązują każdego, kto korzysta z dostępnego na nich utworu, bez ograniczeń czasowych i terytorialnych.
  • Wszystkie licencje Creative Commons zawierają podstawowy warunek, który zobowiązuje każdego korzystającego do poszanowania praw osobistych autora i oznaczenia źródła pochodzenia utworu. Dodatkowo autor może określić inne warunki korzystania z utworu.

Organizacja Creative Commons umożliwia użycie sześciu głównych licencji. Ze względu na stopień otwartości możemy wyróżnić licencje wolne (1,2) i otwarte (3-6).


1 Licencja CC BY

Licencja CC BY

Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowa – pozwala na kopiowanie, zmienianie, rozprowadzanie, przedstawianie i wykonywanie utworu pod warunkiem oznaczenia autorstwa. Jest to licencja gwarantująca najszersze swobody licencjobiorcy.


2 Licencja CC BY-SA

Licencja CC BY

Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowa – pozwala na kopiowanie, zmienianie, rozprowadzanie, przedstawianie i wykonywanie utworu tak długo, jak tylko na utwory zależne będzie udzielana taka sama licencja. Jest to licencja używana przez Wikipedię i jej siostrzane projekty.


3 Licencja CC BY-NC

Licencja CC BY

Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne 4.0 Międzynarodowa – pozwala na kopiowanie, zmienianie, remiksowanie, rozprowadzanie, przedstawianie i wykonywanie utworu jedynie w celach niekomercyjnych. Warunek ten nie obejmuje jednak utworów zależnych (mogą być objęte inną licencją, na przykład zezwalającą na komercyjne użycie).


4 Licencja CC BY-ND

Licencja CC BY

Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowa – pozwala na rozpowszechnianie, przedstawianie i wykonywanie utworu w celach zarówno komercyjnych, jak i niekomercyjnych, pod warunkiem zachowania dzieła w oryginalnej formie (bez tworzenia utworów zależnych np. tłumaczeń).


5 Licencja CC BY-NC-SA

Licencja CC BY

Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowa – pozwala na rozpowszechnianie, przedstawianie i wykonywanie utworu jedynie w celach niekomercyjnych, z zastrzeżeniem, że utwory zależne zawsze będą objęte tą samą licencją.


6 Licencja CC BY-NC-ND

Licencja CC BY

Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowa – pozwala na rozpowszechnianie, przedstawianie i wykonywanie utworu jedynie w celach niekomercyjnych oraz pod warunkiem zachowania go w oryginalnej formie (czyli nietworzenia utworów zależnych). Jest to najbardziej restrykcyjna z licencji.


7 Mechanizm Creative Commons Zero

Licencja CC BY

Przekazanie do Domeny Publicznej (CC O) - to oświadczenie, które informuje o braku ograniczeń prawa autorskiego w stosunku do oznaczonego utworu. zgodnie z którym autor zrzeka się praw autorskich w maksymalnym możliwym zakresie, co oznacza udzielenie przez twórcę bardzo szerokiej licencji, która zezwala na dowolne wykorzystywanie utworu bez wymogu podania autorstwa.
Mechanizm Creative Commons Zero jest szczególnie istotny w odniesieniu do publikowania danych badawczych.


Strony internetowe:


Przydatne publikacje:





Plan S

Plan S to zestaw wytycznych dotyczących otwartego dostępu do publikacji naukowych. Został opracowany przez cOAlition S - inicjatywę agencji i fundacji finansujących badania naukowe, wspieranych przez Komisję Europejską oraz Europejską Radę ds. Badań Naukowych (ERC). Od samego początku członkiem tej koalicji jest Narodowe Centrum Nauki.

Celem Planu S jest doprowadzenie do tego, aby od 2021 roku wszystkie publikacje naukowe powstałe dzięki środkom pochodzącym z publicznych lub niepublicznych grantów były publikowane w otwartych czasopismach, na otwartych platformach lub były natychmiast udostępniane w otwartych repozytoriach bez embarga czasowego.





Publikowanie w Open Access

Zachęcamy do zapoznania się ze źródłami internetowymi, które mogą być pomocne przy planowaniu publikacji naukowych w ramach otwartego dostępu.

  • Baza DOAJ (Directory of Open Access Journals) pozwala na wyszukiwanie otwartych, recenzowanych czasopism naukowych z całego świata.
  • Serwis Think. Check. Submit może służyć pomocą przy ocenie jakości wybranego czasopisma.
  • Politykę wydawców w zakresie publikacji w otwartym dostępie i archiwizacji artykułów można sprawdzić używając narzędzia Sherpa Romeo.
  • Platforma Open Research Europe to miejsce publikowania na zasadach otwartego dostępu dla beneficjentów programów Horyzont 2020 i Horyzont Europa.

Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie uczestniczy w Programach publikowania Otwartego Springer i Elsevier. Na stronie Wirtualnej Biblioteki Nauki znajdują się wszystkie Programy publikowania otwartego w ramach licencji Wirtualnej Biblioteki Nauki w roku 2021.





Otwarta Nauka w Polsce

Pomocnym źródłem wiedzy o Otwartej Nauce w Polsce będą strony internetowe organizacji promujących tą tematykę. Dają one pełniejszy obraz samej idei Otwartej Nauki oraz informują o inicjatywach, wydarzeniach i narzędziach, które mogą być użyteczne dla autorów, wydawców i innych zainteresowanych osób.