Ochrona przed spamem - nie otwieraj

nr 1(39)/2012
ISSN 2082-5005
Biuletyn Informacyjny Biblioteki Głównej UEK
nr 1(39)/2012
Tradycja wydawania biuletynów informacyjnych w naszej Bibliotece sięga lat siedemdziesiątych XX wieku. Elektroniczny Biuletyn Informacyjny Biblioteki Głównej Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie jest kontynuacją Biuletynu Informacyjnego Biblioteki Głównej Akademii Ekonomicznej w Krakowie, a jeszcze wcześniej "Biuletynu Informacyjnego" drukowanego w latach 1993-1997. Ukazuje się dwa razy w roku. Publikujemy w nim artykuły informacyjne, komunikaty o nabytkach Biblioteki (stałe rubryki nowości), sprawozdania z konferencji, z prac Rady Bibliotecznej oraz ciekawostki.

100 lat temu ... przyszli na świat Milton Friedman i Leonid W. Kantorowicz

Milton Friedman (1912 – 2006)

Milton Friedman

Ekonomista amerykański, zwolennik liberalizmu gospodarczego, przeciwnik ingerencji państwa w gospodarkę, krytyk keynesizmu, zaliczany do czołowych postaci chicagowskiej szkoły ekonomii, jeden z najbardziej znanych i popularnych ekonomistów XX wieku, uhonorowany Nagrodą Nobla w dziedzinie ekonomii w 1976 r. za „osiągnięcia w zakresie analizy konsumpcji, historii i teorii pieniądza oraz za wykonanie złożoności polityki stabilizacji”.1 Był doradcą prezydentów Richarda Nixona i Ronalda Reagana.

Ten bardzo głośny profesor urodził się w nowojorskim Brooklynie, w rodzinie emigrantów z Beregszász, należącej dawniej do Austro-Węgier, obecnie do Ukrainy. Jego ojciec był drobnym kupcem, matka krawcową. Dorastał w pobliskim Rahway, gdzie jego rodzice prowadzili sklep. Dzięki stypendium studiował ekonomię i matematykę na stanowym Rutgers University. Po ukończeniu studiów w 1932 roku, przeniósł się do University of Chicago, gdzie w 1933 roku uzyskał dyplom w dziedzinie ekonomii. W 1946 roku zrobił doktorat z ekonomii w Columbia University, po czym rozpoczął pracę w University of Chicago. W tym samym czasie ożenił się z Rose Director – studentką ekonomii, która była towarzyszem jego codziennej pracy naukowej.

Ogólnie przedstawiając Miltona Friedmana należy podkreślić, iż w życiu umysłowym XX wieku odegrał trojaką rolę. Po pierwsze był ekonomistą, autorem naukowych analiz zachowań konsumentów i inflacji. Po drugie poświęcił dziesięciolecia na kampanię na rzecz monetaryzmu – pod koniec lat 70. doczekał przyjęcia jego doktryn przez System Rezerwy Federalnej (FED) i Bank of England, zarzuconej jednak po paru latach z powodu nieskuteczności. Był wreszcie ideologiem, wybitnym popularyzatorem doktryn wolnego rynku.

Studia ekonomiczne rozpoczął w okresie Wielkiego Kryzysu (1929-1933), kiedy dziedzinę tę rewolucjonizowały teorie Johna Maynarda Keynesa. W młodym wieku był ich zwolennikiem. Zmienił poglądy w latach pięćdziesiątych. Jako jeden z głównych krytyków teorii Keynesa bronił zasad wolnego rynku dowodząc, iż ingerencja państwa w gospodarkę przynosi więcej krzywd niż pożytku (rosnące bezrobocie, złe szkoły i związany z tym lewicowy sposób myślenia). Tak pisał w opublikowanym w 1962 r. dziele Capitalism and Freedom (wydanie polskie Kapitalizm i wolność, 1993), które wówczas - ze względu na radykalnie liberalne tezy - zyskało duży rozgłos: „To, czego pilnie potrzebujemy, aby osiągnąć stabilność ekonomiczną i wzrost gospodarczy, to cofnięcie państwowych wpływów”. Dbałość o wolną gospodarkę rynkową była dla niego rzeczą najwyższej wagi. Wskazywał na potrzebę ograniczenia sektora publicznego, konieczność zwiększenia swobody działalności gospodarczej oraz ograniczenia roli związków zawodowych. Głosił swoje poglądy w kontekście wielu analiz społeczno-ekonomicznych od służby wojskowej, poprzez edukację i ochronę zdrowia, aż po narkotyki. Opowiadał się za legalizacją marihuany i prostytucji ze względów zarówno moralnych (eliminacja czarnego rynku, przemocy, przestępczości zorganizowanej), jak i ekonomicznych (oszczędności). Friedman ostro krytykował system kształcenia. Jedno z opracowań dotyczących organizacji studiów wyższych jest zawarte w rozdziale 6 ("Co złego dzieje się z naszymi szkołami?") książki Miltona i Rose Friedmanów Wolny wybór (Free to choose, 1980; wydanie polskie 2006)2. Milton Friedman omawia istniejące rozwiązania i proponuje nowe promując tzw. bony edukacyjne.

Koncepcje profesora Friedmana nie spotykały się początkowo z uznaniem i pozostawały kontrowersyjne. Interwencjonizm państwowy była wówczas akceptowany przez zdecydowaną większość osób zajmujących się gospodarką. Zyskały na znaczeniu w latach 70. w obliczu rosnącej inflacji, wzrostu cen i stopy bezrobocia w wielu krajach, czego nie potrafili wyjaśnić zwolennicy keynesizmu. Istotnym momentem dla kształtujących się środowisk neoliberalnych było również przyznanie Friedmanowi Nagrody Nobla.

Poparcie teorii Keynesa zmalało, gdy profesor Friedman badał wpływ ilości pieniądza na koniunkturę i w opublikowanym w 1963 roku dziele A Monetary History of the United States 1867-1960 zaprezentował teorię, że polityka pieniężna musi być realizowana nie poprzez stopy procentowe, jak postulował Keynes, lecz przez ilość pieniądza. Postulował sterowanie ilością pieniądza. Dowodził, że koniunktura ulega wzmocnieniu nie wtedy, gdy państwo zwiększa wydatki, lecz gdy umiarkowanie podnosi ilość pieniądza – na tyle umiarkowanie, żeby nie dochodziło do wzrostu inflacji. Jeśli politycy więcej wydają, niż mają do dyspozycji, muszą ściągać pieniądze albo z podatników, albo z rynku kapitałowego. Jednakże wyższe podatki niweczą pozytywne efekty koniunktury, a wyższe zadłużenie publiczne pogarsza sytuację prywatnych kredytobiorców na rynku kapitałowym, utrudniając inwestycje3. Opracowana przez niego teoria, znana jako „monetaryzm”, stała się od lat osiemdziesiątych, kiedy to na stagflację (inflacja plus stagnacja produkcji) patrzono jak na nieuleczalnego raka. Zrozumiano, że keynesiści nie są w stanie poradzić sobie z tym problemem. Według Friedmana ilość pieniądza razy prędkość obiegu daje produkt społeczny. Przy założeniu, że gospodarstwa domowe nie zmieniają gwałtownie swych zachowań (prędkość obiegu jest mniej więcej stała), zwiększenie ilości pieniądza podnosi produkt społeczny.

Uczony poddawał pod dyskusję również swoje pomysły odnośnie systemy podatkowego. Proponował drastyczne zmiany w systemie podatkowym - zmniejszenie najwyższych stawek oraz likwidację niezliczonych wyjątków, odpisów i furtek w prawie podatkowym. Dla dochodów poniżej minimum egzystencji domagał się podatku ujemnego, czyli dopłaty przez państwo, zamiast systemu opieki społecznej.

Kiedy zbliżał się koniec wieku, profesor Friedman stwierdził, że bieg wydarzeń sprawił, iż jego poglądy wydają się jeszcze prawdziwsze niż wówczas, gdy formułował je po raz pierwszy. Jednym z takich wydarzeń był upadek komunizmu. W polskich komentarzach po śmierci Friedmana przewijało się stwierdzenie, iż bez niego nie byłoby polskiej transformacji systemowej zapoczątkowanej w 1989 roku. Noblista żywo interesował się sprawami Polski. Chwalił nasz kraj za przeprowadzenie reform gospodarczych, lecz dobitnie podkreślał, że przemiany własnościowe nie były dostatecznie głębokie, co zahamuje niepotrzebnie proces urynkowienia i rozwoju. W 1989 r. na zaproszenie Unii Polityki Realnej, przyjechał do Polski. Dla Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego wygłosił wtedy wykład, w którym udzielił polskim politykom rady aktualnej do dzisiaj: „Polska – powiedział – nie powinna naśladować bogatych krajów zachodnich, bo nie jest bogatym krajem zachodnim. Polska powinna naśladować rozwiązania, które kraje zachodnie stosowały, gdy były tak biedne, jak Polska”.4

Neoliberalny zwrot propagowany przez Friedmana od lat sześćdziesiątych pozostawił po sobie głębokie ślady. Rozbieżność między ubóstwem i bogactwem pogłębiła się, podobnie jak różnica między najniższymi i najwyższymi płacami w przedsiębiorstwie. W najbogatszych państwach świata silnie wzrosła liczba ubogich.

Legitymował się dużym dorobkiem naukowym i publicystycz­nym. Do jego najbardziej znanych prac należą: Taxing to Prevent Inflation (1943), Essays in Positive Economics (1953), Studies in the Quantity Theory of Money (1956), A Theory of the Consumption Function (1957), A Program for Monetary Stability (1960), Capitalism and Freedom (1962), A Monetary History of the United States 1867-1960 (1963, napisana razem z Anną Schwartz), Inflation: Causes and Consequences (1963), The Great Contraction (1965), The Optimum Quantity of Money (1969), A Theoretical Framework for Monetary Analysis (1971), Wolni wobec wyboru (1980, tłumaczenie polskie 1984, wydanie poza zasięgiem ówczesnej cenzury) , Monetary Trends in the United States and the United Kingdom (1982), Tyrania status quo (1984, tłumaczenie polskie 1997), The Essence of Friedman (1997), Two Lucky People (z Rose Friedman, 1998). Wymieńmy także bardzo głośny artykuł The Role of Monetary Policy („American Economic Review" 1968). Spośród licznych artykułów, jakie napisał, do bardziej znanych należą: The Methodology of Positive Economics, w: Essays in Positive Economics (University of Chicago Press, 1953); The Ouantity Theory of Money: A Restatement, w: (red. M. Friedman) Studies in the Ouantity Theory of Money (University of Chicago Press, 1956); The Role of Monetary Policy, (American Economic Review 1968); jego przemówienie jako prezesa Amerykańskiego Stowarzyszenia Ekonomicznego, A Theoretical Framework for Monetary Anaysis (Journal of Political Economy 1970); oraz Inflation and Unemployment (Journal of Political Economy 1977) - wygłoszony z okazji przyznania mu Nagrody Nobla.

Leonid Witaliewicz Kantorowicz (1912 – 1986)

Leonid Witaliewicz Kantorowicz

Ekonomista i matematyk rosyjski, od 1934 profesor Uniwersytetu w Leningradzie (obecnie Sankt Petersburg), później w Nowosybirsku, członek Akademii Nauk ZSRR od 1958. Wspólnie z T.C. Koopmansem otrzymał w 1975 r. Nagrodę Nobla za „wkład w teorię optymalnej alokacji zasobów."5 Obaj nobliści przyczynili się do rozszerzenia praktycznych zastosowań programowania liniowego, pozwalającego na wybór optymalnych decyzji w gospodarce. Niezależnie od siebie zaproponowali oni narzędzia efektywnego rozdziału zasobów, najpierw w skali przedsiębiorstwa, potem w gospodarce jako całości, w tym drugim przypadku z uwzględnieniem systemu cen.6

Kantarowicz urodził się i zmarł w Rosji (ZSSR), gdzie prowadził swoje oryginalne badania naukowe. Przełom w jego karierze nastąpił w 1938 roku, kiedy prowadził konsultacje w laboratorium badawczym dla radzieckiego rządu. Zaproponował rozwiązywanie problemów efektywnego rozmieszczenia ograniczonych zasobów w celu zwiększenia produkcji za pomocą, jak nazwiemy to dzisiaj, zadania programowania liniowego. Uważa się, że Kantorowicz był pierwszym, który sformułował problem optymalizacji w języku matematyki. Jako matematyk zajmował się teorią funkcji, analizą funkcjonalną i metodami numerycznymi.

Opublikował głośne książki Matematyczne metody organizacji i planowania produkcji (1939, wydanie polskie 1960), Rachunek ekonomiczny optymalnego wykorzystania zasobów (1959, wydanie polskie 1961), The Best Use of Economic Resources (1965), Optymalne decyzje ekonomiczne (wydanie angielskie i polskie 1976).

Prace Kantorowicza były odbierane na świecie jako element dyskusji na temat pożądanego stopnia centralizacji gospodarki typu radzieckiego oraz sposobów kierowania nią, a zwłaszcza metod budowy obligatoryjnych planów. Metody matematyczne, takie jak analiza przepływów międzygałęziowych i programowanie liniowe, były uważane za narzędzie racjonalizacji i zwiększania efektywności planowania centralnego, które realizowane w formie tradycyjnej cechowało zbiurokratyzowanie i niska jakość wyników.7

Lucyna Janas



Wykorzystane źródła:

Milton Friedman / Tadeusz Bomski. Wektory 1986, nr 11-12, s. 89-90.

Milton Friedman : biografia / Lanny Ebenstein ; przeł. Krzysztof Rastawicki, Piotr Jakub Rastawicki. 2009, 213 s.

Przypisy:

[3] Bojownik wolności. [W:] 12 ikon ekonomii : od Smitha do Stiglitza / René Lüchinger 2007, s. 142 i dalsze.

[4] John Kenneth Galbraith (1908-2006) Milton Friedman (1912-2006) [Dokument elektroniczny] : pamięci dwóch wielkich ekonomistów : wystawa Biblioteki Głównej AE w Krakowie . - Pełny tekst: http://zasoby.kangur.uek.krakow.pl/wystawy.php?nr=03

[6] Nobel z ekonomii 1969-2011 : poglądy laureatów w zarysie / Leszek Jerzy Jasiński, 2011, s. 64.

[7] Nobel z ekonomii 1969-2011 : poglądy laureatów w zarysie, op.cit., s. 65.

© 2009 Biblioteka Główna UEK