Ochrona przed spamem - nie otwieraj

nr 2(36)/2010
ISSN 2082-5005
Biuletyn Informacyjny Biblioteki Głównej UEK
nr 2(36)/2010
Tradycja wydawania biuletynów informacyjnych w naszej Bibliotece sięga lat siedemdziesiątych XX wieku. Elektroniczny Biuletyn Informacyjny Biblioteki Głównej Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie jest kontynuacją Biuletynu Informacyjnego Biblioteki Głównej Akademii Ekonomicznej w Krakowie, a jeszcze wcześniej "Biuletynu Informacyjnego" drukowanego w latach 1993-1997. Ukazuje się dwa razy w roku. Publikujemy w nim artykuły informacyjne, komunikaty o nabytkach Biblioteki (stałe rubryki nowości), sprawozdania z konferencji, z prac Rady Bibliotecznej oraz ciekawostki.

Norman Davies. Zaginione królestwa. Kraków: Wydaw. Znak, 2010. – 883 s.

Okładka książki Norman Davies - Zaginione królestwa

„...przemijalność jest jedną z podstawowych cech zarówno ludzkiej kondycji, jak i ładu politycznego. Wcześniej czy później wszystko dobiega kresu. Wcześniej czy później, każde centrum zmienia się w peryferie. Wszystkie państwa i wszystkie narody, bez względu na to, jak byłyby potężne, mają swój kres rozkwitu, a potem ustępują miejsca innym.”

Te słowa ze wstępu najlepiej charakteryzują zamysł Normana Daviesa, opisania tych zaginionych, wielkich i małych, potężnych, bądź tylko do wielkości i potęgi aspirujących. Owa przemijalność i nieustająca „zamiana miejsc”widoczna jest we wszystkich opisywanych królestwach.

Autor skoncentrował się na Europie i opisał 18 historycznych państwowości od okresu średniowiecza aż po wiek XX zachowując identyczną konstrukcję dla każdego opisywanego królestwa. Zaczyna od opisania wybranych miejsc, tak jak wyglądają one dziś, następnie opowiada o ich przeszłości a w końcu próbuje zidentyfikować historyczną pamięć o tym miejscu. Niektóre z opisywanych królestw znane są, mniej lub bardziej, z „podręcznikowej” historii czy nawet powieści, ale o niektórych możemy przeczytać po raz pierwszy, bo pamięć o nich, z różnych powodów, pozostała już tylko w bardzo szczegółowych źródłach historycznych, niedostępnych zwykłemu zjadaczowi chleba.

Opowieść zaczyna od położonej w Galii Tolosy, dzisiejszej Tuluzy, rzymskiego miasta, które było królestwem Wizygotów w V wieku (zaledwie 89 lat), a zdobyte przez Franków wraz z Galią, stało się zaczątkiem Francji.

Alt Clud „ „Królestwo na skale” – to położone na terenie dzisiejszej Szkocji, celtyckie królestwo, które istniało kilkaset lat, najdłużej wśród innych celtyckich państewek. Zdobyte i zniszczone przez Wikingów w roku 870/871 i włączone w X wieku do Królestwa Alby.

Kerno „ Królestwo Quonimorusa „ znajdowało się na obszarze dzisiejszej Kornwalii i było „ w przeciwieństwie do wielu lądowych państw – królestwem morskim, które korzystało ze szlaków morskich łączących je z innymi współczesnymi królestwami. Podbite ostatecznie w 946 roku przestało istnieć, jako samodzielny byt.

Burgundia – to właściwie kilka królestw, co najmniej dwa, założonych przez plemiona Burgundów w V wieku. Należały do nich tereny Europy, od Bornholmu zaczynając, poprzez okolice Renu i Jeziora Lemańskiego (Genava). Ostatecznie podbite przez Franków zostało już na zawsze włączone do ziem będących we władaniu kolejnych monarchów frankońskich.

Aragonia – korona królestwa i hrabstwa (połączonych unią, choć samodzielnych) – królestwo efemeryda, którego stolicą było Perpignan. Powstała w XI wieku w wyniku wojen plemion-rodów chrześcijańskich z Maurami. Mała i uboga, wciśnięta między królestwa Kastylii, Nawarry i muzułmańską Saragossę odegrała jednak znaczącą rolę w rekonkwiście.

MDL – tym skrótem nazwał go Autor. Księstwo, które miało królów i które jest dzisiejszą Białorusią i częścią dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Połączone unią z Polską stworzyło Rzeczpospolitą Obojga Narodów i miało wspólnych królów przez 186 lat. W XVI wieku stało się największym państwem Europy, aby w 1795 roku zniknąć z mapy Europy na wiele lat.

Dzielenie tortu - pierwszy rozbiór Rzeczpospolitej Obojga Narodów

Ryc. 23. „Dzielenie tortu” – pierwszy
rozbiór Rzeczpospolitej Obojga Narodów

Byzantion – cesarstwo, które przetrwało najdłużej z wszystkich imperiów europejskich, choć umierało dwa razy. Dziś kojarzy się raczej negatywnie za sprawą niektórych europejskich myślicieli okresu Oświecenia, którzy uważali go za siedlisko wszelkiego zła nie doceniając jego wpływu i roli w dziejach kultury Europy.

Gedanum – będące dwukrotnie wolnym miastem. Historia Gdańska sięga 997 roku. Od zawsze ścierały się tam wpływy niemieckie i polskie co skutkowało jego przynależnością do Niemiec lub Polski, w różnych okresach historycznych. Zawsze też miał przywileje i swobody podobne do wolnych miast Rzeszy, przypieczętowane przez traktat, za panowania Stefana Batorego w 1577 roku, dzięki czemu stał się największym i najbogatszym miastem Rzeczpospolitej Obojga Narodów. W wyniku rozbiorów Gdańsk, w 1795 roku został zajęty przez wojska pruskie, okupujące go do czasu zdobycia przez wojska napoleońskie. Wtedy to po raz pierwszy ogłoszony został Wolnym Miastem pod protektoratem Francji, Prus i Saksonii.

Francuskie wojska oblegają Gdańsk, 1807 rok

Ryc. 23. Francuskie wojska oblegają Gdańsk, 1807 rok

Taka sytuacja trwała zaledwie do przegranej kampanii rosyjskiej Napoleona i niechlubnym zakończeniu jego panowania nad Niemcami w 1813 roku. Po trwającym cały rok oblężeniu Gdańska stał się on głównym miastem Prus Zachodnich. Po pierwszej wojnie światowej, w wyniku której po przegranej Niemców, odrodzić się miała Polska „... z dostępem do morza...” czyli z Gdańskiem w nowych granicach kraju. Jednak te plany nie ziściły się. Uznając przewagę liczebną ludności niemieckiej, alianci w Traktacie Wersalskim postanawiają nie oddawać Gdańska Polsce uważając, że dostęp do morza Polska może mieć bez Gdańska. Dzięki temu zyskała Gdynia stając się podstawowym, w dwudziestoleciu międzywojennym, portem Polski. Wtedy to po raz drugi ustanowione zostaje Wolne Miasto Gdańsk – tym razem przez lat dziewiętnaście i dopiero po przegranej przez Niemców drugiej wojnie światowej, wraca do Polski.

Etruria – wąż pośród trzciny – tereny dzisiejszej Toskanii z Florencją jako stolicą. Historia wymienia aż 14 głównych okresów dziejów, od 59 r p.n.e. do współczesności. Autor skoncentrował się na „epizodzie” napoleońskim. Dla Napoleona, Królestwo Etrurii stanowiło „....pierwszy eksperyment monarchiczny”. Tworzone wcześniej przez niego państewka były republikami wzorowanymi na Francji, której był pierwszym konsulem. Królestwo Etrurii powstało w 1801 roku, w 1807 zostało włączone do Francji, której cesarzem już był od 1804 roku Napoleon Bonaparte.

Galicja – królestwo nagich i głodujących –polskie kresy wschodnie, tereny dzisiejszej Ukrainy. Królestwo Galicji i Lodomerii powstało w 1772, po pierwszym rozbiorze Polski, z ziem przejętych przez Austrię i trwało 146 lat – do końca pierwszej wojny światowej. Obszar królestwa Galicji i Lodomerii nie był mały bo liczył ok. 80 tys. km2. Składał się z dwóch podstawowe części – Galicja Zachodnia (dzisiejsza Małopolska) i Galicja Wschodnia z Lwowem jako stolicą całego królestwa. W rozwoju królestwa Autor wyróżnił trzy okresy. Pierwszy obejmujący dwadzieścia lat to postępowe reformy cesarza Józefa II, nie do końca wdrożone. Następny to burzliwy i niestabilny politycznie okres wojen napoleońskich. Ostatni, trwający od 1815 roku, to okres stabilizacji. W 1846 roku Kraków będący, po Kongresie Wiedeńskim, Wolnym Miastem traci ten status i zostaje przyłączony do Galicji. Staje się obok Lwowa, jej drugim ważnym miastem jednakże niewspółmiernie gorzej rozwijanym i zaniedbanym. Powstają Legiony Polskie przyłączające się do Napoleona (a później do jego przeciwników), których Pieśń Legionów staje się już na zawsze hymnem narodowym Polski.

Mapa nr 34. Galicja

Mapa nr 34. Galicja

Gospodarka Galicji była bardzo zapóźniona w stosunku do ziem zajętych przez Prusy. Do złej sytuacji przyczyniało się także przeludnienie. Według opublikowanego w 1888 roku studium Galicja była najbiedniejszym regionem Europy. Stąd potoczna, ironiczna nazwa Galicja i Głodomeria. Sytuacja zmieniła się dopiero po odkryciu złóż ropy naftowej, których wielkość sytuowano na trzecim miejscu, po zasobach Teksasu i Persji.

Lemberg – Lwów – Lwiw, stolica Galicji

36. Lemberg – Lwów – Lwiw, stolica Galicji

Galicja nie była obszarem wielkich miast których mieszkańcy stanowili zaledwie 20% ludności. Lwów, jej stolica, też przechodził trudne lata początkowo silnie germanizowany. Dopiero przyznanie mu autonomii w 1870 roku, spowodowało repolonizację. Niewątpliwie był dużym miastem, ośrodkiem nie tylko administracji, ale także kultury, nauki i turystyki. W porównaniu z Lwowem, Kraków był smutną i zaniedbaną mieściną i dopiero pod koniec XIX wieku zaczął powoli odzyskiwać znaczenie za sprawą Uniwersytetu Jagiellońskiego. Królestwo Galicji i Lodomerii zakończyło swój historyczny żywot w 1918 roku, po abdykacji cesarza Austrii – Karola.

Rosenau – księstwo króla bez korony – tereny miast Coburg i Gotha na pograniczu Saksonii i Bawarii, połączone na początku XIX wieku i tak funkcjonujące do 1918 roku. Jego stolicą było Schloss Rosenau. Zgodnie z konstytucją księstwo było monarchią dziedziczną i stanowiło składnik Cesarstwa Niemiec. Rządził nim Książę Albert z królewskiego rodu Wettynów, władający Saksonią. Książę ów, po zawarciu małżeństwa z Wiktorią, królową imperium brytyjskiego, odwiedzał jedynie kilkakrotnie swoje księstwo, którym zarządzał brat Ernest II. Po nader wczesnej śmierci męża, królowa Wiktoria raz jeszcze przybyła do Coburga (w 1863 roku), gdzie przyjęła cesarza Austrii Franciszka Józefa. Po drugiej wojnie światowej Coburg pozostał na terytorium RFN, a Gotha na terytorium NRD.

Carnaro – regencja „pierwszego Duce” – to dzisiejsza Rijeka (wcześniej włoskie Fiume), główny port Chorwacji. Owym pierwszym Duce był Gabriele D”Annunuzio, poeta, pisarz, dramaturg i awanturnik walczący w pierwszej wojnie światowej o, jak pisał, „Nowe Włochy silniejsze i piękniejsze”. Włochom jednak Fiume nie przyznano ustanawiając go Wolnym Miastem (za sprawą Loyda George’a, który podobnie przysłużył się Polsce ustanawiając Wolne Miasto Gdańsk). Spotkało się to z odwetem ze strony d’Annunzia, który sam siebie nazwał Duce i Commandante tworząc Regencję Carnaro i nadając jej swoistą konstytucję – „Kartę Carnaro”, proklamowaną w 1920 roku. Nosiła ona w sobie pierwiastki anarchistyczne, przedfaszystowskie i demokratyczne. Po wielu zamachach stanu i przejęciu władzy we Włoszech przez Mussoliniego, włączono Fiume do Włoch i dopiero po drugiej wojnie światowej, po kolejnych okupacjach niemieckich i włoskich, zostało włączone do Jugosławii, stając się ostatecznie Rijeką.

Crna Gora – królestwo umęczone i zlikwidowane – Czarnogóra jedna z pięciu byłych republik jugosłowiańskich, usamodzielniła się po rozpadzie Jugosławii, w latach 90-tych. Królestwo Czarnogóry leży pomiędzy Bośnią a Albanią nad Adriatykiem, teoretycznie było podporządkowane imperium osmańskiemu lecz w dużym stopniu zachowało autonomię. Wyzwolone spod tureckiego panowania w 1878 roku, zostało na kongresie berlińskim, ogłoszone państwem niepodległym. W 1905 roku przekształciło się w monarchię konstytucyjną. Wojny na Bałkanach, pierwsza wojna światowa, okupacja austriacka, kiełkująca idea ustanowienia wspólnoty jugosłowiańskiej i towarzyszący temu chaos polityczny, spowodowały ostatecznie włączenie jej, dekretem królewskim, do Serbii. Powstał wprawdzie rząd na uchodźstwie, ale po śmierci ostatniego króla Czarnogóry, został rozwiązany. Następnie, prawie 90 lat – aż do upadku reżimu Tity, przynależała do Jugosławii.

Sabaudia – CasaSavoia – sabaudzki dom Humberta. Był on pierwszym hrabią Sabaudii (X/XI wiek) i przodkiem ostatniego króla Włoch. Losy i przynależność państwowa Sabaudii były bardzo różne, związane z toczącymi się wojnami. W szczególności negatywnie odbiło się na postrzeganiu tego kraju, na zewnątrz i wewnątrz, poparcie udzielone Mussoliniemu. Ostatecznie monarchia włoska zakończyła swój żywot w 1946 roku, w wyniku referendum czerwcowego. Ostatni król Włoch panował zaledwie 33 dni, rezydencja królewska i cały majątek rodziny sabaudzkiej został skonfiskowany a żyjący jej członkowie skazani na wygnanie.

Ruthenia – jednodniowa niepodległość – tak brzmi łacińska nazwa Rusi. Jej państwowa przynależność to: najpierw monarchia austro-węgierska, po pierwszej wojnie światowej – Czechosłowacja, po drugiej – ZSRR a obecnie Ukraina (jako Zakarpacie). Powstanie Republiki Karpato-Ukrainy ogłoszono 15 marca 1939 roku, tuż po zajęciu Czechosłowacji przez Hitlera. Mimo błyskawicznego ustanowienia prezydenta, rządu i flagi, wolność trwała tylko jeden dzień. 16 marca nowa republika została zajęta przez Węgrów jako Ruś Zakarpacka i tak pozostało do końca wojny.

Borussia – kraina bałtyckich lagun – obecnie Kaliningrad (Królewiec) – miejsce urodzin Immanuela Kanta i Leonharda Eulera. W przeszłośći Borussia – kolonia niemiecka, księstwo pruskie, głównie we władaniu zakonu krzyżackiego. W Wyniku drugiej wojny światowej zajęty przez Rosję i włączone do ZSRR.

Eire – królestwa i republiki w nowożytnej Irlandii. Irlandczycy dzielą historię swojego kraju na trzy okresy. Pierwszy, trwający 2-3 tysięcy lat, to okres od czasów prehistorycznych do wieku XII nazywany przez nich celtycką wolnością. Charakteryzował się rządami bardów, wodzów plemiennych, królów i cesarzy toczących nieustanne walki z Wikingami. Po nim następuje epoka obcej dominacji – do 1916 roku, kiedy rządzili królowie Anglii, a następnie trwająca jeszcze obecnie epoka wyzwolenia narodowego. Najnowsza historia Irlandii ma swój początek od powstania wielkanocnego 26 kwietnia 1916 roku, kiedy proklamowano Republikę Irlandzką. Proces ten jeszcze się nie zakończył, gdyż północna część wyspy jest częścią Zjednoczonego Królestwa, które – wcześniej czy później upadnie. Autor tak kreśli swoją wizję upadku Wielkiej Brytanii, która po kolei będzie tracić „zjednoczone części” królestwa: najpierw Szkocję, później Walię a następnie Irlandię Północną.

SSSR – zniknięcie ostateczne. Panowanie Moskwy nad wieloma narodami nie rozpoczęło się od Związku Radzieckiego. Już kilkaset lat wcześniej, w XV wieku, takie zapędy przejawiali carowie Rosji. Rozpoczęli w XVI wieku ekspansję za Ural w kierunku Azji Środkowej, a w połowie XVII wieku w kierunku ziem szwedzkich i polskich. Od roku 1683 do 1914 zajmowali ok. 137 km dziennie(!). Imperium rosyjskie na początku XX wieku zajmowało ogromne terytorium, w którym zaledwie połowę ludności stanowili Rosjanie. Marzenia o imperium kontynuowali później pod hasłami rewolucji, socjalistycznej i komunistycznej. Ostatecznie udało się je stworzyć i utrzymać siłą przez wiele dziesięcioleci, aż do lat 90-tych XX stulecia.

Jak umierają państwa – to ostatni rozdział książki (a raczej księgi), w którym Autor analizuje powody i symptomy rozpadu państwowości poszczególnych krajów. Uważa go za nieuchronność dziejową, cytując tu wybitnych myślicieli: Arystotelesa, który uznawał, że państwa – jak inne formy życia – podlegają cyklom narodzin i śmierci, czy Thomasa Hobbesa – nic co stworzyli śmiertelni, nie może być nieśmiertelne. Rousseau uważał wręcz z kolei, że „...ciało polityczne, jak ciało człowieka zaczyna umierać od samego urodzenia i nosi w sobie przyczyny rozkładu...”.

Na koniec parę słów o tym czy warto – i jak – przeczytać tę księgę. Zdecydowanie WARTO!!!

Czyta się ją bardzo dobrze, jak wszystkie dzieła Normana Daviesa. Jednak ogrom zebranych w niej informacji, dat, postaci, wydarzeń historycznych i przemyśleń Autora zdecydowanie przytłacza. Dobrze więc czytać ją fragmentami – choćby po to, żeby zostawić sobie czas na własne przemyślenia.

Anna Sokołowska-Gogut

© 2009 Biblioteka Główna UEK