-A +A

.

Ruch Open Access

Informacja dla pracowników UEK zob. zakładka Open Access/Autorze



Historia i założenia ruchu

Korzenie Open Access (OA) sięgają lat 60. XX wieku, gdy w Stanach Zjednoczonych powstawały pierwsze centra informacji naukowej, takie jak MEDLINE. Stopniowa komputeryzacja, rozwój internetu otworzyły nowe możliwości rozpowszechniania tekstów naukowych. Pierwsze wolnodostępne czasopisma, publikowane w internecie, zaczęły powstawać już pod koniec lat 80. Na początku lat 90. narodziła się zinstytucjonalizowana inicjatywa Open Archives Initiative, która promowała tworzenie repozytoriów przy uniwersytetach i instytutach naukowych. Kontynuacją Open Archives Initiative jest Open Access Initiative, której głównym celem jest udostępnianie zasobów naukowych w internecie, usprawnienie procesu wydawania prac naukowych oraz działania edukacyjne i promocja tych idei na świecie. Jednocześnie następowały drastyczne zmiany na rynku czasopism naukowych. Znaczny wzrost cen spowodował, że żadnej instytucji naukowej nie było stać na subskrypcję wszystkich kluczowych dla danej dziedziny tytułów. Została zaburzona harmonia między wydawcami i bibliotekarzami, których do tej pory łączyły wspólne idee i cele. Naukowcy i czytelnicy zostali pozbawieni dostępu do źródeł wiedzy i wyników badań w przeważającej części finansowanych z funduszy publicznych. Alternatywą stały się elektroniczne czasopisma naukowe funkcjonujące w otwartym dostępie. Na początku XXI wieku zorganizowano trzy konferencje: w Budpeszcie, w Berlinie i w The Howard Hughes Medical Institute in Chevy Chase, Maryland (tzw. deklaracja z Bethesda). Ustalenia końcowe tych konferencji pozwoliły sformułować definicję Open Acess: "Dostęp do literatury Open Acess musi być bezpłatny dla wszystkich użytkowników, którzy mają dostęp do internetu. Wszystkie zastosowania służące celom naukowym, czyli czytanie, zapisywanie na dysku komputera, kopiowanie, dystrybuowanie, drukowanie, przeszukiwanie i linkowanie jest dozwolone. Jedynym ograniczeniem narzuconym na użytkownika jest poprawne cytowanie i określenie autorstwa pracy."

 

Znaczenie OA dla nauki

OA wiąże się ze zmianą sposobu myślenia o udostępnianiu informacji. Ukształtowały się dwie podstawowe metody udostępniania artykułów w wolnym dostępie. Tak zwana droga złota polega na opublikowaniu artykułu w recenzowanym czasopiśmie OA. Natomiast droga zielona to umieszczenie kopii (e-printu) opublikowanego lub przygotowywanego do publikacji w tradycyjnym czasopiśmie artykułu w cyfrowym repozytorium. E-printy mogą mieć formę postprintów (tekstów zrecenzowanych) lub preprintów (nierecenzowanych wersji przed wydrukiem). Jest to sposób preferowany przez autorów, którzy pragną nadal publikować w uznanych tytułach i jednocześnie zwiększyć zasięg swojej publikacji. Inną odmianą drogi zielonej jest umieszczenie artykułu na własnej stronie internetowej. Podstawowym celem drogi zielonej jest zwiększenie zasięgu publikacji. Model ten nie ingeruje właściwie w tradycyjny model publikacji, wymaga jedynie zgody wydawcy na umieszczenie tekstu w repozytorium.

 

Finansowanie publikacji naukowych

Literatura OA jest dostępna za darmo. Jednak proces tworzenia i publikowania tekstów generuje koszty. Jeden z modeli finansowych przyjmuje, że autor ponosi koszty publikacji. W praktyce są one bardzo często przejmowane przez instytucję badawczą lub pracodawcę. Inny model przewiduje, że publikacja jest finansowana przez organizację finansującą badania naukowe. Kolejnym sposobem finansowania jest płatne członkostwo instytucji naukowych w wydawnictwie OA, co daje prawo do określonej liczby publikacji rocznie. W innym wariancie uniwersytety lub instytucje badawcze zwracają autorom koszty publikacji z puli funduszu ustanowionego specjalnie na ten cel. Coraz popularniejsze staje się tworzenie przez instytucje badawcze własnych platform wydawniczych. Dzięki OA wyniki badań finansowanych z publicznych funduszy są dostępne dla wszystkich zainteresowanych, również osób nie związanych ze środowiskiem naukowym. Przerwany zostaje cykl, w którym sektor publiczny trzy razy płaci za te same badania. Po raz pierwszy – finansując pracę naukowców, którzy zgłaszają artykuł do publikacji. Następnie – pokrywając koszty pracy recenzentów, którzy są opłacani przez państwowe instytucje. Po raz trzeci – finansując opłaty za subskrypcje, które instytucje publiczne muszą wnosić, aby uzyskać dostęp do zawartości czasopism naukowych.

 

Oddziaływanie i cytowalność

Artykuły OA docierają do większej grupy czytelników niż te publikacje, które nie są dostępne on-line. Większy odsetek czytelników przekłada się bezpośrednio na przyrost cytowań danego artykułu. Liczne badania wykazały, że artykuły OA notują trzy razy wyższe poziomy cytowań i są cytowane znacznie szybciej niż teksty nie będące w otwartym dostępie. Dokumenty OA są opisywane za pomocą metadanych, dzięki którym artykuł jest błyskawicznie indeksowany przez naukowe wyszukiwarki m.in. Google Scholar. OA wymiernie przyczynia się do poprawy warunków współpracy naukowej i usprawnienia komunikacji dotyczącej złożonych problemów badawczych. Repozytoria naukowe, z których korzysta wielu naukowców, umożliwiają bardzo szybką wymianę informacji o najnowszych osiągnięciach, co prowadzi do skrócenia procesu badawczego. Repozytoria OA gwarantują długotrwałe przechowywanie dokumentów i ich stałą dostępność.

 

Kwestie prawne

Zasady dozwolonego użytku w praktyce naukowej są często niewystarczające i dlatego ruch Open Access postuluje stosowanie licencji prawnych, które określają szerszy zakres zastosowań utworów. Przyjęto rozróżnienie na otwarty dostęp słabymocny. Słaby otwarty dostęp niweluje jedynie techniczne bariery dostępu do tekstów naukowych, ignorując kwestie związane z prawami autorskimi. Natomiast tzw. mocny Open Access to zniesienie barier dostępu oraz wprowadzenie licencji, które zezwalają na większą swobodę w zakresie wykorzystywania materiałów.
Prawa osobiste chronią intelektualny związek autora z jego dziełem. Gwarantują na zawsze autorowi prawo do oznaczania utworu własnym nazwiskiem, pseudonimem lub do udostępniania anonimowo. Autor ma prawo do decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności, a także do nienaruszalności treści i formy utworu oraz do jego rzetelnego wykorzystania (jest to tzw. prawo do integralności utworu). Autorskie prawa osobiste są nieograniczone w czasie, nie można się ich zrzec ani przekazać nikomu innemu. Twórca zatem na zawsze pozostaje autorem swojego utworu. Prawa majątkowe chronią finansowe interesy twórców i wydawców. Podmiot tych praw ma wyłączne prawo do pobierania wynagrodzenia za wszelkie formy wykorzystania utworu (czyli na wszystkich polach eksploatacji). Decyduje on o tym, jak utwór może być utrwalany i powielany. Jest to tak zwany monopol autorski. Podmiotem praw majątkowych może być twórca lub inna osoba (np. pracodawca, wydawca), gdyż prawa majątkowe można przenosić na inne osoby fizyczne i prawne. Prawa osobiste do utworu są niezbywalne, nie można ich nikomu przekazać ani się ich zrzec. Prawa majątkowe można przenosić na inne osoby fizyczne lub prawne, podpisując z nimi umowę o przeniesieniu autorskich praw majątkowych. Można też zezwolić innym na korzystanie z utworu, samemu zachowując prawa – dokonuje się tego przez udzielenie licencji. Zarówno umowa o przeniesieniu praw majątkowych, jak i umowa licencyjna dotyczy tylko konkretnych, wymienionych w każdej z umów pól eksploatacji (m.in. sposobu utrwalania i zwielokrotniania utworu, sposobów dystrybucji utworu). W przypadku umowy o przeniesieniu autorskich praw majątkowych po zawarciu umowy prawa te przysługują jedynie nabywcy tych praw. Twórca przekazuje je nabywcy, który ma wyłączne prawo do korzystania z utworu i pobierania wynagrodzenia. W przypadku licencji twórca nadal zachowuje pełnię praw, udziela jedynie licencjobiorcy zgody na wykorzystywanie utworu w pewnym zakresie, określonym przez warunki licencji. Licencja może być wyłączna i niewyłączna. Licencja wyłączna stanowi zobowiązanie licencjodawcy, że nie zezwoli na wykorzystanie utworu osobom innym niż licencjobiorca. Licencja niewyłączna nie zakazuje licencjodawcy ponownego udostępnienia tego samego utworu innym osobom i udzielenia im kolejnych licencji. Udzielając niewyłącznych licencji twórca może zezwalać na niezależne wykorzystywanie utworu przez wiele osób lub instytucji. Licencje Creative Commons są licencjami niewyłącznymi. Wykorzystują one prawo autorskie, aby umożliwić autorowi przekazanie innym części przysługujących mu praw. Używając hasła pewne prawa zastrzeżone (ang. some rights reserved), w opozycji do wszelkie prawa zastrzeżone (ang. all rights reserved), pozwalają zapewnić twórcom jak najlepszą ochronę ich praw przy jednoczesnym umożliwieniu jak najszerszego wykorzystania ich dzieł.

 

OA w Polsce

Rolę promotorów ruchu OA, podobnie jak na świecie, przejęli bibliotekarze. Środowisko bibliotekarzy jest zgodne, że należy tworzyć repozytoria krajowe, które będą zbierały i przechowywały współczesne materiały naukowe (raporty, postprinty, preprinty, streszczenia, skrypty, wykłady, kursy) w języku polskim.
Obecnie realizowanych jest szereg projektów związanych z otwartym dostępem. Powstało kilkanaście repozytoriów otwartych. Istnieje co najmniej kilkadziesiąt czasopism stosujących złoty model Open Access. Otwarty model publikowania naukowego promuje kilka wydawnictw naukowych. Razem wydają one kilkadziesiąt tytułów w modelu Open Access. Czasopisma naukowe są udostępniane w otwartym dostępie przez polskie biblioteki cyfrowe. W bibliotekach cyfrowych można również znaleźć, dostępne w otwartym modelu, książki naukowe, skrypty do zajęć czy podręczniki. Centrum Otwartej Nauki, działające w ramach Interdyscyplinarnego Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego Uniwersytetu Warszawskiego (ICM UW) tworzy cyfrową kolekcję współczesnych książek naukowych, udostępnionych przez autorów na licencji Creative Commons. Projekt rozszerza więc model Open Access, tak by obejmował też publikacje książkowe. Natomiast Fundacja Nowoczesna Polska, zespoły nauczycieli i ekspertów są twórcami projektu wspólnego pisania podręczników szkolnych, które mają być dostępne na zasadzie mocnego otwartego dostępu. Model ten mógłby też być wdrożony w odniesieniu do podręczników akademickich.

 

Więcej informacji

Przewodnik po otwartej nauce / [autorzy: Justyna Hofmokl, Alek Tarkowski, Bożena Bednarek-Michalska, Krzysztof Siewicz, Jakub Szprot]. Warszawa : Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego Uniwersytetu Warszawskiego, 2009.

Drapieżne czasopisma jako przykład nieetycznego publikowania / Tomasz Burdzik

Informacja o bibliotekach cyfrowych i repozytoriach zob. zakładka Zasoby wirtualne

 

Przydatne linki:

  • OpenDOAR - The Directory of Open Access Repositories
  • ROAR - Registry of Open Access Repositories
  • DOAJ - Directory of Open Access Journals